Czy istnieją poszlaki gwałtownej śmierci ?

Dziejopis Heidenstein:

"O Bucellim rozgadywał sam Krzysztof Zborowski, że ofiarował mu się otruć króla... Ja sam widziałem list księcia pruskiego, który przestrzegał króla, żeby doktorom swoim nie ufał."

Józef Szujski:

"Nie zbraknie podejrzeń, że król umarł gwałtowną śmiercią. W r. 1578 Thurneiser, lekarz księcia pruskiego, przestrzegał Stefana przed otruciem."

"Wieść niosła, że króla otruto, a kłótnia między dwoma lekarzami budziła niezdrową ciekawość. Istotna przyczyna śmierci pozostanie nieznana."

"Tak nagła śmierć na uboczu, w odosobnieniu i zamknięciu, musiała w owych czasach wywołać wszelakiego rodzaju pogłoski i podejrzenia. I dziś jeszcze bywają powtarzane niekiedy podejrzenia otrucia."

"Wobec nagłej niemal choroby królewskiej i tragicznego jej zakończenia, powstało podejrzenie zbrodni."

"Nie obyło się bez pogłosek o otruciu."

Czy mogło komuś zależeć na śmierci Batorego

Dwór habsburski...

Batory był kontrkandydatem Habsburga na tron Polski. Prymas Uchański ogłosił już był królem Maksymiliana, gdy zjazd szlachecki w Jędrzejowie tron oddaje Annie Jagiellonce, przydając jej za męża Batorego. Habsburgowie byli wrogami króla, dążącego do zrzucenia ich zwierzchnictwa nad Siedmiogrodem. Habsburgowie przed śmiercią Batorego znosili się z Moskwą w sprawie podziału Polski. Wizja polityczna króla Stefana przekreślała plany habsburskiego rywala. Watykan, który zawsze popierał katolickich Habsburgów, przechylił się na stronę Batorego.

(Autor nieznany)   Współczesny portret Króla Stefana Batorego   (fragment), ok. 1580.
Palazio Pitti, Florencja.
Obraz pochodzi ze zbiorów kardynała Leopolda Medyceusza, wnuka wielkiego księcia Kosmy II Medyceusza.

Batory był katolikiem, lecz w Siedmiogrodzkie otaczał się protestantami. Dysydenci, przede wszystkim polscy arianie, pokładali w nim początkowo duże nadzieje. Rzucili na niego głosy przy elekcji. Po objęciu tronu polskiego, Batory strzegł wprawdzie tolerancji religijnej, ale popierał Kościół katolicki i jego hierarchię, zabiegał o zbliżenie z Rzymem. Był pod wpływem znakomitego jezuity Possevina. Arianie mogli doznać zawodu.

W r. 1584 zostaje ścięty Samuel Zborowski. Szerzy się ostra propaganda przeciwko królowi i Zamoyskiemu. W r. 1585 sejm sądzi Krzysztofa Zborowskiego, skazując go na banicję. Część posłów zakłada protestację przeciwko wyrokowi. Zborowscy i ich zwolennicy pałają do króla nienawiścią.

Moskwa jest osłabiona, niezdolna przeciwstawić się planom Batorego. Plany te już się konkretyzują. Szlachta uchwala podatki, papież asygnuje subsydium w wysokości 25,000 dukatów. Śmierć króla odmienia groźną w pojęciu Moskwy koniunkturę.

Anglia sprzyja Moskwie, dostarcza jej broni. Zdobycie przez Batorego Inflant przecina Anglii wygodną drogę dostaw morskich do Rosji. Z Anglią istniał spór o przywileje w portach polskich. Królową Elżbietę I pomawiano o zamiary otrucia Marii Stuart, króla Hiszpanii i papieża...

Poszlaki

Poszlaka pierwsza.

Dwór habsburski utrzymuje rozległą sieć szpiegowską w Polsce. Centralą wywiadu jest kamera śląska. Jedyny cel tej wywiadowczej roboty to przekazywanie cesarzowi Rudolfowi informacji o stanie zdrowia Batorego. Wiadomość dostarczona cesarzowi o śmierci króla Stefana znacznie wyprzedza [sierpień 1585] rzeczywisty zgon króla.

Może to oznaczać, że śmierć Batorego – nieoczekiwana w Polsce – była przewidziana w Austrii. A może oznaczać po prostu przekazanie plotki.

Z lekarzy, którzy leczyli Batorego w ostatniej chorobie, Bucella jest arianinem, a Simonius nawróconym na katolicyzm kalwinem. To, że byli różnych wyznań przemawia właśnie przeciwko zmowie. Ale oczywiście otrucie mogło być dziełem jednego z lekarzy.

Wierny Batoremu dawny jego lekarz Blandrata z Siedmiogrodu pomówił doktora Simoniusa o otrucie króla Stefana za pieniądze cesarza. Simonius był zaufanym austriackiego dworu. Stamtąd przybył do Polski zwerbowany przez Bucellę na cztery lata przed śmiercią Batorego. I tam wrócił po śmierci króla.

Ale Simoniusa nie wskazał palcem jego zacięty wróg, dr Bucella. W drukowanych paszkwilach, w których po śmierci Batorego lekarze oskarżali się wzajemnie, ten zarzut wobec Simoniusa nie figuruje.

Simonius uporczywie podsuwa choremu wino. Nie da sie jednak stwierdzić związku między paroksyzmami, jakie nawiedzały króla w ostatniej chorobie, a piciem wina.

W panflecie Simoniusa przeciwko Bucelli pada zarzut, że dr Bucella otruł króla.

Ale zarzut ten pada dopiero w końcowej fazie nieprzebierającej w środkach polemiki obu medyków, po trzech latach pisemnych inwektyw. Mogła to być zemsta Simoniusa na Bucelli, który zarzucił był Simoniusowi, że będąc jeszcze w Lipsku otruł swoją żonę.

Relacja dziejopisa Heidensteina. Krzysztof Zborowski rozpowiadał, że Bucella ofiarował mu się otruć króla, co on ze wstrętem odrzucił.

Osoba Zborowskiego jest w tej sprawie wątpliwej wiarygodności. Bucella został potem lekarzem Zygmunta III. Musiał mieć zaufanie i mir.

"W imieniu Rzeczpospolitej, Panowie, Rada Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, wezwali obu lekarzy, aby na Sejmie w Warszawie stawili się do odpowiedzi."

Nie wiemy, czy to w sprawie wadliwego leczenia króla Stefana, czy też pogłosek o otruciu. Do rozprawy sejmowej nie doszło. Dlaczego - nie wiadomo.

Pisze Heidenstein: "Sam widziałem list księcia pruskiego, w którym przestrzegał króla, żeby doktorom swoim nie ufał."

Inni historycy utrzymują, że książę ostrzegał Batorego nie przed lekarzami, ale przed ich niezgodą.

Rok 1578. List Thurneisera, astrologa i lekarza elektora brandenburskiego, do króla Stefana:

"Stosownie do tego, co od pana Bojanowskiego słyszałem, posyłam Waszej Królewskiej Mości pewne antidotum przeciw wszelkiej truciźnie. Złość ludzka teraz do tego stopnia doszła, że ostrożnym być należy nie tylko w jedzeniu i piciu, ale nawet w ubiorze, umywaniu i dotknięciu."

Nuncjusz Caligari informował w tym czasie Rzym, że król obawiał się zamachu trucicielskiego ze strony zaniedbywane małżonki. Zajście mogło zatem mieć podłoże osobiste.

W r. 1580 wraca do Polski Olbracht Łaski, awanturnik, zaprzaniec, sprzedajny polityk, zacięty wróg Batorego. Składa królowi hołd i obraca się przez kilka lat w królewskim otoczeniu.

Po Łaskim można było wszystkiego oczekiwać. Ale Łaski jest bankrutem politycznym i finansowym. Canossa na dworze Batorego, to jego ostatnia szansa. Nie ma racji czyhać na życie króla Stefana. Chyba, że my za to sowicie zapłacono.

Z osobą Łaskiego wiąże się następna poszlaka.

Dwaj jasnowidze na dworze Batorego: alchemik John Dee i jego medium Edward Kelley. Sprowadzi ich Łaski z Anglii w r. 1584. W rok potem odbywa się w przytomności króla seans spirytystyczny w Niepołomicach. Medium w transie woła:

- "Z Zachodu ku wnętrznościom twoim silne wyciągają się dłonie. Bądź więc uległym."

Dr Dee był poważnym na swoje czasy uczonym. Kelley - szarlatanem i oszustem. Istnieje hipoteza, że obaj mogli być agentami królowej Elżbiety I. Łaski spotyka dr Dee, czyli Johna Devusa, na posłuchaniu u królowej Elżbiety. Wprowadza Łaskiego na dwór angielski hr. Leicester, który podszeptywał swego czasu Elżbiecie otrucie Marii Stuart.

Angielscy adepci spirytyzmu byli w Polsce na półtora roku przed śmiercią Batorego. Nie mogli zatem brać udziału w zamachu trucicielskim, ale w teorii mogli razem z Łaskim należeć do angielskiego spisku.

Czy przeprowadzono sekcję zwłok ?

"Nazajutrz z rozkazu senatorów otworzono ciało już puchnąć zaczynające."

Nie mogła to być prawdziwa sekcja zwłok. W owych czasach nie dokonywano sekcji. Anatomia patologiczna powstała dopiero w XVII wieku. Otwarcie ciała nastąpiło nie w celach diagnostycznych ale prawdopodobnie w celu zabalsamowania zwłok.

Dokonano jednak sekcji wnętrzności. Opis znajduje się w dokumencie pt. Prawdziwa sprawa o chorobie i śmierci nieboszczyka Stefana Batorego. Pochodzi on prawdopodobnie od obecnego przy otwarciu ciała Jakuba Gosławskiego, który był medicus aulae i nadzorował królewską kuchnię.

Nie wiadomo, czy ten dokument jest autentyczny. Zachował się tylko odpis, sporządzony w 200 lat później przez kopistę, oraz późniejsze przedruki. Odpis i przedruki nie są identyczne. Ale wszystkie wskazują zmiany w nerkach. Rzekomy świadek sekcji pisze:

"Wszystkie viscera zdrowiutkie, wątroba, także żołądek, śledziona, płuca, jedno było przy sercu, zdrowe, nerki także, tylko lewa naciekła, bo się bardzo był potłukł. Nerki nadzwyczaj jako wołowe były, t.j. garkowate, a nie gładkie, a w człowieku nerki są jak skopie, czego ani Bucella ani ja nie widzieliśmy w żadnym ciele."