Wiele dziel Edvarda Muncha zostalo wykonanych w kilku wariacjach graficznych i olejnych, w krotszych lub dluzszych odstepach czasu. Munch "redagowal" swoje dziela, powtarzal motywy, uzywajac roznych technik. W ponizszym tekscie zamieszczone sa reprodukcje tych wersji, dla ktorych dostepne byly najlepsze ilustracje.

Cytaty i wiekszosc tytulow obrazow Muncha pochodza z ksiazek po angielsku i podane sa tutaj w moim tlumaczeniu.  (AMK)


WIELKI   KRZYK

EDVARD MUNCH I JEGO DZIELO






ANDRZEJ M. KOBOS






Edvard Munch: Autoportret z papierosem, 1895,
olej na plotnie, Nasjonalgalleriet, Oslo.



Curt Glaser, niemiecki historyk sztuki i pierwszy biograf Edvarda Muncha napisal w roku 1915, ze "Munch nalezy tylko do swojej sztuki". To zdanie, moze najwlasciwiej charakteryzuje norweskiego artyste, a w wersji odwroconej - jego sztuke.

Edvard Munch urodzil sie 12 grudnia 1863 roku w norweskiej rodzinie wojskowego lekarza, fanatycznego luteranina. Matka Edwarda, 21 lat mlodsza od meza, urodziwszy piecioro dzieci w przeciagu siedmiu lat, umarla na gruzlice w wieku lat 30. Zostawila dzieciom przejmujacy, religijny, pozegnalny list, ktory pozniej ojciec czesto im odczytywal. Od tego czasu, smierc stala sie na zawsze stalym elementem zycia piecioletnego wowczas Edvarda. Wpoila w niego gleboki strach przed zyciem, ktorego nie pozbyl sie nigdy. Munch napisal pozniej:

"Matka, ktora umarla mlodo, dala mi podatnosc na gruzlice; pobudliwy ojciec, pobozny az do szalenstwa, potomek starej rodziny, dal mi ziarna obledu... Od momentu mojego urodzenia, anioly trwogi, niepokoju i smierci staly u mojego boku... Czesto budzilem sie w nocy, i wytrzeszczajac oczy w pokoj, pytalem siebie przerazony: 'czy ja jestem w piekle?'"
Juz w tym cytacie widac sztuke pisarska Edvarda Muncha. Stala sie ona czestym komentarzem do jego obrazow i sztychow, tak trafnym, ze istnieje kilka albumow malarstwa i prozy Muncha zatytulowanych "Munch we wlasnych slowach." Jedna forma jego sztuki wzbogacala druga. Slowa wzmacnialy nastroje, do ktorych przedstawienia dazyl; mawial o efekcie "symfonii" obrazu i slowa. Munch nie wyrzucal zapiskow: "nigdy nie uzywalem kosza na smieci, dlatego trudno jest oddzielic ziarno od plew". Pozostawil ogromne archiwum. Wszystkie swoje dziela sztuki i zapiski zapisal miastu Oslo.

Munch przez caly czas obsesyjnie poszukiwal ukrytych sil kierujacych jego zyciem. Posiadl przy tym niezwykla zdolnosc wizualnego i slownego przedstawiania swoich doswiadczen i nastrojow.




Edvard Munch: Autoportret z rekami szkieletu, 1895,
litografia, The Sarah and Lionel Epstein Collection, Washington, DC.



W dziewiec lat po smierci matki, na gruzlice umarla starsza, pietnastoletnia ukochana siostra Edvarda, Sophie. Sophie umierala powoli w goraczce i halucynacjach, blagajac o ratunek i o zycie. Edvarda przerazala jego wlasna bezsilnosc i niezdolnosc ojca-lekarza uratowania jej; umierajacej corce ojciec nakazal spiewac luteranskie hymny. W mniemaniu czternastoletniego Edvarda, ojciec i jego Bog byli rownie winni jej smierci.

W latach 1880. Edvard Much wyrzekl sie religii, Boga. Poszukiwal innego systemu wartosci. Swiat uznal za proznie, w ktorej zycie ludzkie jest bezsensowna anomalia. Stal sie radykalnie indywidualistyczny w poczuciu izolacji i kruchosci oraz w przekonaniu, iz tylko sam zdola zapewnic sobie wieczne zycie – przez sztuke. 8 listopada 1880 zapisal w swoim dzienniku: "Zdecydowalem, ze zostane malarzem."

Pierwszymi znaczacymi obrazami Muncha byl Autoportet (1881), Mloda sluzaca rozpalajaca piec (1883) i Poranek (Sluzaca) (1884).




Edvard Munch: Mloda sluzaca rozpalajaca piec, 1883,
olej na plotnie, prywatna kolekcja.



W owym czasie stolica Norwegii Kristiania (w roku 1925 przemianowana na Oslo, od norweskiej nazwy jednego z przedmiesc), byla niewielkim miastem, w ktorym wspolczesna sztuka narodzila sie dopiero w roku 1819 wraz z utworzeniem przez Jacoba Muncha (z tej samej rodziny) Krolewskiej Szkoly Sztuki, do ktorej Edvard uczeszczal w roku 1881. Kilku tylko miejscowych artystow, np. Christian Krogh i Carl Thaulow (szwagier Paula Gauguin'a), malowalo w nowoczesnym, naturalistycznym stylu. Ani publicznosc, ani konserwatywni krytycy, nie byli przygotowani ani sklonni do przyjecia odrebnej, norweskiej, a tymbardziej nowoczesnej lub awangardowej sztuki. Byli "dotknieci jego [Muncha] traktowaniem koloru i oczywista wulgarnoscia tematyki i motywu." Niektorzy norwescy krytycy niszczyli Muncha az do schylku jego zycia.

W roku 1885, za stypendium od Thaulowa, Munch wyjechal na krotko do Paryza. W roku 1886 namalowal obraz Chore dziecko, przez pozniejszych krytykow uznany za najwazniejszy obraz w historii norweskiej sztuki. Do motywu tego Munch powracal pieciokrotnie w odstepach mniej wiecej dziesiecioletnich. Munch uwazal ten obraz za kamien milowy swojej tworczosci. Natezenie jego przezycia bylo tak wielkie, ze twierdzil iz "wiekszosc tego, co potem stworzyl, narodzilo sie bylo z tym wlasnie obrazem."




Edvard Munch: Chore dziecko, 1886,
olej na plotnie, Nasjonalgalleriet, Oslo.



W tym obrazie bezosobowy profil dziewczynki, opuszczona glowa jej matki, ich zlaczone drzace dlonie, cisza, epatuja bezsilnoscia wobec choroby i nadchodzacej smierci. Przedstawiona scena jest rozpaczliwym krzykiem artysty, byc moze emocjonalna kompensacja za smierc siostry.

Jednakze w roku 1886, obraz ten byl niepowodzeniem 22-letniego wowczas malarza. Bedac duzych rozmiarow i noszac czuly tytul, nie mogl zostac zignorowany. Krytycy poczuli sie sprowokowani. Powiazali ten obraz z Impresjonizmem, ktory dla nich byl godny porywczego i zjadliwego potepienia, artystycznie i moralnie, a nawet politycznie - jako anarchizm. Munch zostal odrzucony przez rodzine, krytykow i niemal wszystkich innych norweskich malarzy. Przy okazji, Christian Krohg zostal potepiony jako "akuszerka" tego obrazu.

Wtedy to, Edvard Munch, praktycznie zrywajac z ojcem, zwiazal sie z nieliczna cyganeria Kristianii. Jej przywodca, Hans Jaeger, wychodzac z mieszanki determinizmu, ateizmu i anarchizmu, wypracowal naturalistyczna doktryne calkowitej wolnosci od spolecznej i religijnej moralnosci, zalecajaca wolna milosc - wszyscy kochaja wszystkich. Po ukazaniu sie jego powiesci pt. Z cyganerii Kristianii, w dzien po publikacji jego pochlebnej recenzji o Chorym dziecku Muncha, Jaeger zostal uwieziony na 60 dni za niemoralnosc i swietokradztwo. W celi wieziennej zawiesil pol-akt Hulda, namalowany przez Muncha (obraz obecnie zaginiony).




Edvard Munch: Portret Hansa Jaegera, 1889,
olej na plotnie, Nasjonalgalleriet, Oslo.



W tym okresie Edvard Munch zwiazal sie z Milly Thaulow, pierwsza z dwoch femmes fatales w jego zyciu. Po szesciu latach burzliwego romansu doszlo do zerwania z niewierna Munchowi Milly – "Pania Heiberg". Nie mniej, stala sie Milly obsesja Muncha, w czym rozpoznawal "chorobe umyslowa". Nastroje erotyzmu, zazdrosci i melancholii, wygenerowane odejsciem Milly, zaczely czesto pojawiac sie w obrazach i szkicach Muncha.

W roku 1889, po przetrzymaniu zapalenia pluc, Munch zorganizowal w klubie studenckim w Kristianii retrospektywna wystawe swoich 110 prac. Znowu zle przyjeta przez krytykow, przyczynila sie jednak ta wystawa do powaznego potraktowania Muncha jako glownego przedstawiciela trzeciej generacji norweskich artystow i do przyznania mu, dzieki poparciu paru wplywowych awangardowych malarzy, rzadowego stypendium na trzyletni artystyczny pobyt w Paryzu. Zanim wyjechal, Munch namalowal duze obrazy Wieczor (przedstawiajacy jego siostre Inger na kamieniach morskiego brzegu) i Muzyka wojskowa na ulicy Karla Johana.




Edvard Munch: Muzyka wojskowa na ulicy Karla Johana, 1889,
olej na plotnie, Kunsthaus, Zürich.





Edvard Munch: Wieczor (Letnia noc: Inger na brzegu morza), 1889,
olej na plotnie, Rasmus Meyers Samlingar, Bergen.



W Paryzu, rychlo znalazl sie osamotniony i w melancholii. Dotarla do niego wiadomosc o smierci ojca. Narysowal wowczas Alegorie smierci, sylwetke ojca samotnie idacego pusta plaza.




Edvard Munch: Alegoria smierci, 1889-1890,
piorko i tusz, Munch Museet, Oslo.



Zyl wspomnieniami. Przyjaznil sie jedynie z dunskim poeta Samuelem Goldsteinem, z ktorym laczyl go podobny wczesniejszy dramat milosny, przygodne doswiadczenia erotyczne oraz podobne mysli o smierci.

Goldstein i Munch razem sformulowali Symbolizm - alternatywe dla Naturalizmu w sztuce. Goldstein napisal:

"Symbolizm jest sztuka ktora ponad wszystko ceni nastroje i mysli i uzywa rzeczywistosc tylko jako symbol. ... Nie powinno sie wiecej dawac wizualnej reprezentacji konwencjonalnej rzeczywistosci. ... Rzeczywistosc przedstawiona bedzie wylacznie symbolami mysli i uczuc. ... Poeta sam stworzy swoja rzeczywistosc."
Stad byl juz tylko krok do bezimiennych ludzi bez twarzy, charakteryzujacych malarstwo Edwarda Muncha. Jednych z tysiecy. Munch zaczal odkrywac swoj niematerialny, duchowy wymiar w byciu czescia odwiecznego cyklu przyrody ogrzewanej sloncem (chociaz slonce namaluje dopiero za ponad 20 lat).




Edvard Munch: Kwitnaca laka w Veierland, 1887,
olej na papierze, Nasjonalgalleriet, Oslo.



Munch zaczal "tworzyc sztuke krwia serca". Mial to byc "poemat o zyciu, milosci i smierci". Napisal tzw. "Manifest Saint-Cloud", zilustrowany scena milosna.




Edvard Munch: Para w uscisku, 1890,
piorko i tusz, Munch-Museet, Oslo.



W jego interpretacji, zyjaca para jest jednym ogniwem w lancuchu zycia, dajac poprzez poczecie dziecka fizjologiczna niesmiertelnosc i tym pokonujac smierc. Swoj symbolizm zdefiniowal nastepujaco: "Przyroda jest transformowana wedlug czyjejs subiektywnej sklonnosci." Symbolizm u artysty byl tworczym procesem opartym na obserwacji siebie, a nie drugiego czlowieka. W Manifescie napisal jasno: "nie bede dalej malowac wnetrz z czytajacymi ludzmi, z dziergajacymi kobietami."

Mieszkal w biedzie w Paryzu. Malarsko, zapozyczal z technik van Gogh'a i Lautrec'a. Mimo wszystkie przeciwnosci i melancholijne nastroje, wierzyl w swoje tworcze mozliwosci. Ta wiara pozostanie w nim przez cale jego dlugie, skomplikowane zycie.

W roku 1890 Munch narysowal Pocalunek: stojace, beztwarzowe postaci mezczyzny i kobiety zlaczonych w pocalunku. Ci kochankowie, jakby za mgla, nie sa soba, ani okreslona para, tylko jednymi z tysiecy im podobnych, ktorzy lacza jedno pokolenie z nastepnym. Scene te powtorzyl pozniej kilkakrotnie w grafice i na plotnie, za kazdym razem nieco inaczej.




Edvard Munch: Pocalunek, 1896,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.


Pocalunek
Dwie plonace wargi naprzeciw moich
Niebo i ziemia zniknely
A dwoje czarnych oczu patrzylo w moje –

               (Edvard Munch)

Bylo to w okresie jego wielkiej emocjonalnej samotnosci, poczucia porzucenia, bezsilnosci, braku zwiazku z kobieta. Mysli o kobietach poglebialy jego rozpacz. Napisal: "Starozytni mieli racje, gdy uwazali milosc za pozar. W koncu, jak pozar, pozostawia ona po sobie tylko halde popiolow." Doprowadzony prawie do szalenstwa, miewal halucynacje, ktore mialy go juz trapic do konca zycia.

Jedna z takich, nad fiordem w Kristianii na moscie Ljabroveien, opisal: (dwie z kilku wersji):




Edvard Munch: Zapis krzyku (jedna z wersji), 1895
akwarela, Munch-Museet, Oslo.

 

Szedlem droga
z dwoma przyjaciolmi wtedy
slonce zaszlo
niebo nagle stalo sie
krwia i poczulem
wielki krzyk
w przyrodzie

*

Szedlem droga z dwoma przyjaciolmi -
Slonce zaszlo
niebo nagle stalo sie krwia i poczulem
jakby oddech smutku
Zatrzymalem sie - oparlem o balustrade
smiertelnie zmeczony
Nad niebiesko-czarnym fiordem i miastem wisialy chmury kapiacej
parujacej krwi
Moi przyjaciele poszli dalej a ja zostalem
Drzac ze strachu z otwarta rana w mojej piersi
Wielki, niekonczacy sie krzyk przeszyl nature.

               (Edvard Munch)

W wyniku tej halucynacji powstalo najbardziej byc moze przejmujace dzielo Edvarda Muncha, Krzyk, najpierw rysunek, pozniej drzeworyt oraz obraz pastelami.




Edvard Munch: Krzyk, 1893,
tempera na papierze, Nasjonalgalleriet, Oslo.




Widokowka z Kristianii w tym samym kierunku co widok w tle Krzyku, ok. 1890.
Munch wiernie przedstawil topografie tego miejsca.



Ten zachod slonca nad Ljabroveien wywolal u niego trwaly, chorobliwy niepokoj. Napelnil go rozpacza, gdyz nie potrafil go wlasciwie namalowac. Plonem byl rysunek i obraz Rozpacz. Mezczyzna bez twarzy, przechylonem nad balustrada, byl on sam.




Edvard Munch: Rozpacz, 1892,
wegiel, gwasz, olowek, Munch-Museet, Oslo.



Bylo to przedstawienie jego wlasnej izolacji, zrozpaczonego osamotnienia, rozwazania sensu zycia i smierci. Dramatyzmu dodaje scenie napiety konstrast miedzy rozmyslajaca postacia na pierwszym planie a obca, zajeta soba para postaci w oddaleniu.

Trzy inne nastroje, samotnosc, melancholia i zazdrosc, rowniez staly sie tematyka grafik i obrazow Muncha. Melancholie przedstawial symbolicznie jako smutna twarz czlowieka na brzegu morza. Wedlug jego wlasnych slow, "krajobraz stal sie wyrazicielem nastroju: powtarzajacy sie rytm fal rozbijajacych sie o kamienista plaze, sama plaza i morze rozumiejace, choc niepojete jak istnienie, niewyobrazalne jak smierc, wieczne jak tesknota". Meandry linii plazy i kamieni byly jak jego percepcja ludzkiej doli, zycia i smierci.




Edvard Munch: Samotnosc, 1892,
wegiel, gwasz, olowek, Munch-Museet, Oslo.





Edvard Munch: Melancholia, 1891,
olej na plotnie, prywatna kolekcja.





Edvard Munch: Zazdrosc, 1892,
olej na plotnie, Nasjonalgalleriet, Oslo.



Zazdrosc Munch przedstawial jako samotnego czlowieka podczas gdy obok dwoje innych, mezczyzna i kobieta, sa razem. Mogla to byc scena na brzegu morza, mogla to byc wspolczesna scena w symbolicznym raju. W obu sytuacjach, artysta i samotny kochanek "krwawili krwia swego serca".

Lato 1892 Munch spedzil w Norwegii w Aasgaardstrand, gdzie przygotowal wystawe, ktora miala zaprezentowac to, co stworzyl w Paryzu i w Norwegii w okresie trzyletniego stypendium rzadowego. Szkice i obrazy byly nieodlaczna czescia jego zycia spedzonego na nieudanych romansach i rozmyslaniach nad istota zycia, smierci i sztuki. W tym czasie powstal szkic, a nastepnie obraz Wizja.




Edvard Munch: Wizja, 1892,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.

Oto komentarz Muncha do tego obrazu:

"Lezalem w blocie, wsrod mulu i robactwa, usilowalem wydobyc sie na powierzchnie. Wystawilem glowe ponad wode. Wtedy ujrzalem labedzia - jego blyszczaca biel, zatesknilem do jego czystych linii. Wyciagnalem do niego rece, zblizyl sie do mnie, ale niezupelnie. Wtedy ujrzalem swoja twarz odbita w wodzie. Oh, jaki bylem blady, z mulem w oczach i we wlosach! Zrozumialem dlaczego bylem przerazony. Ja, ktory wiedzialem co bylo pod blyszczaca powierzchnia, nie moglem zlaczyc sie z kims zyjacym posrod zludzen."
Interpretacja tego byla jasna: Munch mogl posiasc niesmiertelnosc w sztuce, ale potrzebna byla smierc ciala by w duchu tegoz, z nastrojow i wspomnien milosci, narodzil sie wieczny swiat piekna.

Po zakonczeniu stypendium rzadowego, Munch zostal oskarzony przez krytykow o zmarnowanie publicznych pieniedzy. Zastanawia zajadlosc owczesnych krytykow z Kristianii wobec Muncha. Obok ich tradycjonalizmu i konserwatyzmu, jedno z mozliwych wyjasnien tej wrogosci jest takie, ze Edvard Munch zostal uznany za odszczepienca od starej rodziny, w przeszlosci zasluzonej dla kultury Norwegii, jak rowniez za zdrajce wlasnych, arystokratycznych i luteranskich korzeni. Zainteresowania Muncha swiatem wewnetrznym czlowieka, jego seksualnoscia, jego prymitywna strona oraz smiercia nie mogly mu ujsc na sucho; wywolaly w Norwegii publiczna debate nad jego umyslowa i moralna "degeneracja". W tym okresie, Munch namalowal scene w kasynie Monte Carlo. Zatruta atmosfera oddana jest zielonym swiatlem, zawzieci hazardzisci o zatraconej indywidualnosci, uogolnionej przez ich zamazane twarze. Jeden tylko odszedl od stolu - wyrazniejsza twarz, oszolomiona "pieklem Monte Carlo". Przegrany?




Edvard Munch: Ruletka I, 1892,
olej na plotnie, prywatna kolekcja.



W owym czasie w Niemczech nastala moda na nordyckosc w literaturze i sztuce. "Mloda Norwegia", Ibsen, Bjornson stali sie idolami literatury niemieckiej. W listopadzie 1892, po nieudanej wystawie w Kristianii, Muncha zaproszono do przedstawienia w Berlinie retrospektywnej wystawy w najbardziej prestizowym Verein Berliner Kunstler [Berlinskim Stowarzyszeniu Artystow]. Po tygodniu, wystawe zamknieto w atmosferze skandalu. 45 niemieckich artystow wystapilo z protestem. Sprawa oparla sie o Kaisera Wilhelma, ktory zmusil trzech pro-Munchowskich czlonkow Berlinskiej Akademii do rezygnacji. Afera zajela sie niemiecka prasa. Munchowi urzadzono wystawy w Kolonii, Düsseldorfie, Lipsku, Berlinie, w Danii - osiem wystaw w przeciagu kilku miesiecy. Nagle, Munch stal sie najslawniejszym czlowiekiem w calym Cesarstwie Niemieckim. Uznano, iz jego obrazy "przelamywaly bariery miedzy kategoriami sztuki."




Edvard Munch: Autoportret pod maska kobiety, 1891-1892,
olej na desce, Munch-Museet, Oslo.



W Berlinie Munch dolaczyl do awangardowego millieu - grupy cyganerii Zum Schwarzen Ferkel (Pod Czarna Swinka), regularnie spotykajacej sie w winiarni pod ta nazwa. Grupe te tworzyli niemieccy, skandynawscy i polscy artysci, pisarze i krytycy. Witalizm i Monizm byly ich religia, a wspolna obsesja Kobieta. Szwedzki dramaturg August Strindberg, ktory wymyslil nazwe tej grupy, okreslil ja jako "zbiorowisko przekletych dusz, w ktorym nie bylo ani jednego, ktory by nie ciagnal za soba ciezaru przeciwnego losu". Ze Strindbergiem polaczyla Muncha krotka przyjazn, w roku 1892 namalowal jego portret. Przyjazn ta skonczyla sie dosyc szybko w wyniku manii przesladowczej niemal oblakanego Strindberga. Kobiet "Pod Czarna Swinka" nie bylo, ale byly tam tematem stalych dyskusji, awantur i gwaltownej zazdrosci. Geniuszem grupy byl Polak, Stanislaw Przybyszewski (1868-1927), pisarz, krytyk i pianista-samouk. Przybyszewski i Munch mieli na siebie wzajemny, ogromny, duchowy, niemal metafizyczny wplyw, zwiazek, ktory niektorzy uznali za homoerotyczny. Uwazali siebie za braci, zwracali sie do siebie "Edzin" i "Stachu", byli zwiazani z tymi samymi demonicznymi kobietami. Zdanie otwierajace slynna "rapsodie" Przybyszewskiego Tottenmesse (polski tytul Requiem aeternam) brzmi, "Na poczatku byla chuc." W owym czasie, Przybyszewski napisal (po niemiecku) rowniez trylogie Homo sapiens, oparta na przezyciach berlinskiej cyganerii, przeplecionych fikcja. Powiesc ta stala sie swego rodzaju mitologia seksualnosci, zazdrosci, psychicznych zaburzen, halucynacji, snow, szalenczego mistycyzmu. Przeslaniem jej bylo, iz homo sapiens nie jest rzadzony przez rozum, lecz przez biologiczny pociag, pasje i pierwotne instynkty.




Edvard Munch: Na umysle mezczyzny, 1897,
kolorany drzeworyt, Munch-Museet, Oslo.



Pod wplywem Przybyszewskiego, Munch wprowadzil do swoich obrazow mnostwo seksualnej symboliki. Przybyszewski nazwal sztuke Muncha psychicznym naturalizmem i napisal:
"Edward Munch jest pierwszym, ktory podjal sie przedstawienia najdelikatniejszych i najbardziej intensywnych procesow duszy, dokladnie tak, jak zjawiaja sie one: spontanicznie, calkowicie niezaleznie od umyslu, w czystej swiadomosci indywiduum."





Edvard Munch: Portret Stanislawa Przybyszewskiego, 1893-1895,
tempera na tekturze, Munch-Museet, Oslo.



To Munch 9 marca 1893 przyprowadzil "Pod Czarna Swinke" piekna Norwezke Dagny Juell, ktora natychmiast zgalwanizowala grupe, zogniskowala na sobie ich fascynacje i gwaltowne emocje. Wkrotce zostala zona Przybyszewskiego, obiektem jego milosci a niedlugo pozniej nienawisci. Dla Muncha, Dagny pozostala muza, dla Przybyszewskiego memento. Porzucil byl dla niej kobiete, z ktora zyl, i ich malenkiego synka, a w kilka lat potem porzucil Dagny dla Jadwigi Kasprowiczowej. We wrzesniu 1898, Przybyszewski i Dagny przeniesli sie do Krakowa, gdzie Przybyszewski zostal redaktorem dzialu literackiego pisma Zycie oraz duchowym ojcem Mlodej Polski. W roku 1901, Dagny zostala zamordowana w Tyflisie, przez zakochanego w niej studenta Wladyslawa Emeryka, entuzjaste Przybyszewskiego, ktoremu ponoc zdawalo sie, ze spelnia zyczenie tamtego.

Munch namalowal Dagny w ciemnoniebieskiej sukni, w niebieskim, niemal abstrakcyjnym tle, ktore bylo jego symbolika dwoch swiatow: sztuki i smierci.




Edvard Munch: Portret Dagny Juell-Przybyszewskiej, 1893,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.

W tym okresie Munch zaczal ukladac szereg swoich dziel w dwa cykle: Milosc i Smierc. W lecie 1893 wrocil do Norwegii. W wiosce nad Kristianiafjord namalowal 25 nowych obrazow i pasteli do tychze cykli, w tym Wampir, nastepne wersje Chorego dziecka i Pocalunku oraz olejna wersje Krzyku.




Edvard Munch: Wampir, 1893-1894,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



W roku 1893 Munch rozpoczal wykonywanie sztychow, drzeworytow i kolorowych litografii. Znakomicie opanowal te techniki, znalazl w nich sposob na ukazanie zwiazkow i zaleznosci pomiedzy swoimi pracami.

Wrocil do wspomnien o smierci matki i siostry. W roku 1896 namalowal m. in. obrazy Smierc w pokoju chorego, Martwa Matka i Dziecko, Mloda kobieta obejmujaca smierc. W Smierci w pokoju chorego, rozmieszczenie osob stwarza dramatyczna sytuacje - kazda postac jest sterroryzowana przez umieranie w lozku nie pokazanej osoby oraz przez sama smierc, ktora siedzi tylem w fotelu obok lozka.




Edvard Munch: Smierc w pokoju chorego, 1893,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.





Edvard Munch: Smierc w lozku, 1893,
pastel, Munch-Museet, Oslo.


To wszystko polozylo fundamenty
mojej sztuki i to jest to
co odczuwalem od mojego dziecinstwa
jako przekleta niesprawiedliwosc ktora
legla u podstaw
potrzeby rewolty
w mojej sztuce.

               (Edvard Munch)

Trwoga Krzyku powrocila w nowej wersji Wieczoru na ulicy Karla Johana. Bezimienny tlum sklada sie z ludzi, ktorych anonimowosc podkreslona jest przez ich bezwyrazowe twarze podobne do masek.




Edvard Munch: Wieczor na ulicy Karla Johana, 1896,
litografia, The Nelson Blitz Collection, New York.



W roku 1893 i nastepnych Edvard Munch byl w pelni mocy tworczej.




Edvard Munch, 1894,
fotografia, Munch-Museet, Oslo.



Rozpoczal cykl Madonna, najpierw tylko portret, pozniej pol akty, w kilku wersjach litograficznych oraz jako obraz olejny. Jest to byc moze najbardziej znany obraz Edvarda Muncha, urzekajacy pieknem zarowno dziela jak i modelki, odchodzacy od jego konwencji ludzi-zjaw bez twarzy. Stal sie esencja sztuki Muncha.

 



Edvard Munch: Madonna, 1893-1894,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



Krytyk Servaes napisal o tym obrazie:
"Jest to moment tuz przed najwyzsza ekstaza milosci i czystym oddaniem sie. Kobieta zblizajac sie do swojego najswietszego spelnienia, osiaga moment nadnaturalnej pieknosci, a jej kochanek, doswiadczajac tego widoku, doznaje wizji madonny."
Obraz podkresla iz kobieta jest lacznikiem w lancuchu biologicznej niesmiertelnosci. Naga, jakby w plynnym otoczeniu sugerujacym zamkniecie w macicy, widoczna jest w stopniu takim, na jaki pozwala na to akt seksualny. W wersji litograficznej, w obramowaniu obrazu "plywaja" plemniki a w lewym dolnym rogu tkwi fetus – owoc zwiazku kobiety i mezczyzny.

 



Edvard Munch: Madonna, 1895,
litografia recznie kolorowana, The Sarah and Lionel Epstein Collection, Washington, DC.



Munch skomentowal ten obraz wierszem proza:
Blade piekno Madonny
Nadszedl moment kiedy
Zycie plynie przez nia strumieniem –
Gdzie lancuch zlaczony jest od
Tysiecy lat –
Tysiac lat temu
Zycie sie rodzi tylko aby
Urodzic sie znowu i umrzec –
Akt stworzenia
W jej ustach jest bol
W jednym z kacikow jej
Ust siedzi widmo smierci -
Na jej dwoch wargach
Radosc zycia -
Kobieta ktora oddaje siebie
I otrzymuje
Bolesne piekno Madonny –

               (Edvard Munch)

W tece Lustro, tekst ten (podobnie jak inne) napisany zostal duzymi literami, kolorowymi akwarelami.

W roku 1894 Munch namalowal m.in. Popioly, Rozlaczenie i pol-akt Rece.

 



Edvard Munch: Rece, 1895,
litografia recznie kolorowana, Munch-Museet, Oslo.





Edvard Munch: Rece, 1893,
olej na tekturze, Munch-Museet, Oslo.



W roku 1985 namalowal niezwykly obraz Zazdrosc, z glowa Przybyszewskiego na pierwszym planie, podczas gdy kuszaca kobieta zrywa jablko z Drzewa Madrosci by ofiarowac je innemu mezczyznie.




Edvard Munch: Zazdrosc, 1895,
olej na plotnie, Rasmus Meyers Samlingar, Bergen.



W obrazie Popioly (znanym takze pod tytulem Po upadku), zaplodniona kobieta triumfujaco poprawia wlosy zas mezczyzna zostaje zredukowany do niepotrzebnego juz, odrzuconego stworzenia.




Edvard Munch: Popioly, 1894,
olej na plotnie, Nasjonalgalleriet, Oslo.


Poczulem nasza milosc
Lezaca na ziemi jak
Jak stos popiolow.

               (Edvard Munch)





Edvard Munch: Rozlaczenie, 1896,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.

Gdy zostawilas mnie nad
oceanem bylo to jakby
delikatne nici ciagle
laczace nas rozdarly sie
jak w ranie

               (Edvard Munch)

W Rozlaczeniu, kobieta w mistycznej bieli odwraca sie twarza do morza, zas melancholijny mezczyzna w czerni stoi tylem do niej pod ciemnym drzewem.

Ta melancholijna symbolika morza, jako zrodla zycia i artystycznej tworczosci, najlepiej widoczna jest w Gwiazdzistej nocy, przedstawiajacej Kristianiafjord noca. Munch oddaje krajobraz widziany w momencie emocjonalnego napiecia.

 



Edvard Munch: Gwiazdzista noc, 1893,
olej na plotnie, The J. Paul Getty Museum, Malibu, CA.


Przeznaczenia ludzkie
Sa jak planety
Spotykaja sie
W przestrzeni tylko by
Zniknac znowu

               (Edvard Munch)

 



Edvard Munch: Spotkanie w przestrzeni, 1899,
kolorowany drzeworyt, Munch-Museet, Oslo.





Edvard Munch: Motyw dekoracyjny, 1897-1898,
litografia recznie kolorowana, Munch-Museet, Oslo.



Munch, znakomity grafik, w ramach teki Noc stworzyl rembrandtowski nieomal sztych, a pozniej obraz Noc w St. Cloud.

 



Edvard Munch: Noc w St. Cloud, 1895,
olej na plotnie, Nasjonalgalleriet, Oslo.



W roku 1897 Munch zebral w teke Lustro dwadziescia piec litografii i drzeworytow, przedstawiajacych dwa motywy: milosc i smierc. Pierwszy i ostatni raz zostala ona wystawiona w roku 1897. (Zachowalo sie z niej dziewiec litografii i trzy drzeworyty, obecnie w The Harvard University Fogg Art Museum.)




Edvard Munch: Glowa mezczyzny we wlosach kobiety; Lustro, okladka) 1896-1897,
kolorowany drzeworyt, Fogg Art Museum, Harvard University, Cambridge, MA.



Munch napisal szereg poetyckich tekstow komentujacych sztychy z teki Lustro; koncowy fragment jednego z nich wpisal reka po niemiecku pod litograficzna wersja Krzyku: "Poczulem wielki krzyk / w Naturze."

 



Edvard Munch: Krzyk, 1895,
litografia recznie kolorowana, Munch-Museet, Oslo.

Milosc byla u Muncha synonimem cierpienia a nawet ponizenia.

 



Edvard Munch: Dziewczyna i serce, 1899,
kolorowany drzeworyt, Munch-Museet.




Edvard Munch: Salome (parafraza), 1894-1898,
akwarela, tusz i wegiel, Munch-Museet, Oslo.

Edvard Munch: Salome (parafraza), 1899,
drzeworyt, Munch-Museet, Oslo.


Po roku 1897 tworczosc Muncha, technicznie i tematycznie, rozpadla sie na dwie galezie: (i) sztychy przedstawiajace monistyczne pojecie milosci i stworzenia; (ii) naturalistyczne w formie obrazy.

W roku 1898, Edvard Munch nawiazal romans z Tulla Larsen, corka bogatego kupca z Kristianii. Zdecydowana Tulla miala inne wyobrazenia o milosci i wszelkimi sposobami usilowala zatrzymac i poslubic Muncha. Wkrotce scigala go po Norwegii i w kilku krajach Europy. Rok pozniej Munch w bezsennej depresji zamknal sie w oddalonym sanatorium psychiatrycznym w Kornhaug w Norwegii, a w nastepnym w Szwajcarii. Wczesniej jednak namalowal kilka obrazow, m. in. naturalistyczne Dziedzictwo - prostytutke z syfilitycznym niemowleciem w poczekalni paryskiego szpitala,

 



Edvard Munch: Dziedzictwo, 1897-1899,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



oraz Melancholie - siedzacy portret Laury, swojej siostry cierpiacej na schizofrenie.

 



Edvard Munch: Melancholia, Laura 1899,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.

Na przelomie wiekow namalowal Golgote, ukrzyzowanego artyste o twarzy laczacej rysy Muncha i Przybyszewskiego, wzniesionego ponad szyderczy tlum.

W latach 1900-1914 zycie i sztuka Edvarda Muncha zmienily sie radykalnie. Glowna przyczyna byl jego burzliwy romans z Tulla Larsen, ktorego nie byl w stanie zakonczyc. (Doszlo miedzy nimi do niejasnego incydentu z rewolwerem; kula zgruchotala jeden z palcow lewej reki Muncha.) Psychiczna rozsypka jego zycia doprowadzila go do alkoholizmu, halucynacji, izolacji, zalaman i sanatoriow psychiatrycznych.




Edvard Munch: Kochankowie w falach, 1912-1915,
akwarela, gwasz, tusz, olowek, Munch-Museet, Oslo.



Choc zyl jeszcze dlugo, jego sztuka ulegla stagnacji, jezeli nie powolnemu upadkowi. Odszedl od obsesyjnego zajmowania sie tematyka zwiazana z relacja plci. Zamiast symboliki, skoncentrowal sie na jakosci artystycznej i formalnej wiernosci trojwymiarowemu obiektowi. Jego dziela staly sie bardziej podobne do Secesji i Art Nouveau. Po latach doczekal sie uznania i dobrobytu finansowego.

W roku 1902 Munch zetknal sie z bogatym niemieckim spekulantem, tajemniczym okultysta Albertem Kollmanem. Po wystawie Secesji w Berlinie w roku 1902, w ktorej wzial udzial takze Munch, Kolmann calkowicie poswiecil sie promowaniu dziel "proroka z polnocy", jak nazwal Muncha. W wyniku dzialalnosci Kollmana, Munch zaczal byc akceptowany na rowni z Gauguin'em a nawet Van Goghiem, jako reprezentant pionierskich lat nowej sztuki. Jeden z niemieckich krytykow, Hans Rosenhagen napisal o Munchu: "Ktokolwiek tworzy takie dziela, ma prawo do najwyzszego szacunku."

W roku 1903 Munch sportretowal litograficznie angielska skrzypaczke Eve Mudocci. Ten secesyjny portret, choc przypominajacy wczesniejsza Madonne, pozbawiony jest wyraznej symboliki seksualnej.

 



Edvard Munch: Eva Mudocci, 1903,
litografia, Munch-Museet, Oslo.



W Portrecie synow dr Linde (1904), nie ma juz symboliki lecz wierne oddanie podobizn i osobowosci chlopcow. W roku 1904 namalowal swoj stojacy, majestatyczny Autoportret (datowany 1905); w 1906 (na zamowienie, z podobizny) monumentalny portret Nietzsche'go; w 1907 tryptyk nagich mezczyzn (Mlodosc, Doroslosc, Starosc) na plazy dla nudystow w Warnemünde; w 1908 duzych rozmiarow alegoryczna Smierc Marata - swoje nagie cialo lezace na zakrwawionym lozku, przy ktorym stoi naga kobieta-morderczyni.

Honorarium od dr Lindego, stypendium od rzadu norweskiego i dochody z lukratywnych portretow, uwolnily Muncha od klopotow finansowych, ktore nie powrocily juz nigdy. Niestety Munch zaczal nalogowo pic, zrobil sie awanturniczy, wdawal sie w bijatyki, z ktorych jedna nieomal skonczyla sie pojedynkiem. Wpadal w alkoholiczne deliria, polaczone z furia i mania przesladowcza. W 1906 roku namalowal dramatyczny Autoportret z butelka wina.



Edvard Munch: Autoportret z butelka wina, 1906,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



Skazany na kontakty z prostytutkami i sprzataczkami hotelowymi wpadal w stany zalamania. Miewal ataki dretwoty konczyn, jezdzil do uzdrowisk. Swoje zapiski z okresu 1902-1908 gromadzil pod wspolnym tytulem Dziennik Szalonego Poety.

W 1908 roku jego dawny przyjaciel, Jens Thiis, wowczas dyrektor Galerii Narodowej w Kristianii, zakupil do Galerii kilka jego obrazow. Po drodze obrazow z Niemiec, zorganizowano wystawe Muncha w Kopenhadze. W tym samym czasie sam artysta przebywal w tym miescie w klinice psychiatrycznej Dr. Daniela Jacobsena, gdzie poddano go elektrowstrzasom. Tam, w roku 1909 namalowal autoportret jako wyraznie chorego czlowieka, oraz "wladczy" portret tegoz lekarza (naturalnych rozmiarow). Sztuka nadal byla ucieczka Muncha, chociaz juz inna niz dawniej. Byl ciagle mistrzem.



Edvard Munch: Portret Dr. Daniela Jacobsena , 1909,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



Po wyjsciu ze szpitala malowal dalej. W latach 1909-1912 namalowal alegoryczny tryptyk obrazow (Historia, Alma Mater, Slonce) do auli Uniwersytetu w Kristianii, ktore po dlugich sporach zostaly zawieszony w innych pomieszczeniach tego uniwersytetu. Dwa pierwsze obrazy sa klasyczne w formie i niemal ludowe (dzis rzec moznaby socrealistyczne) w tresci, trzeci jest abstrakcja. W 1913, namalowal nowa wersje Slonca - slonce jako zrodlo naswietlajace wszelkimi silami witalnymi. Obraz ten wiazal sie z religijnym nieomal kultem Slonca, popularnym wowczas w Niemczech i Skandynawii.

 



Edvard Munch: Slonce, 1913,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



Malowal pejzaze (szczegolnie zimowe), las, drwali, rybakow, robotnikow, rolnikow, ludzi na plazy, akty.




Edvard Munch: Zimowa noc, 1900-1901,
olej na plotnie, Kunsthaus, Zürich.




Edvard Munch: Krajobraz zimowy z Kragerö, 1915,
olej na plotnie, Nasjonalgalleriet, Oslo.





Edvard Munch: Amor i Psyche, 1907,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



Choc jego sztychy cieszyly sie wielkim popytem, Munch zyl w izolacji. Okres pierwszej wojny swiatowej spedzil, zreszta z wyraznymi sympatiami proniemieckimi, w neutralnej Norwegii, w swoim zaciszu "Ekely" na odleglym przedmiesciu Kristianii, Skoyen. Po wojnie namalowal nowe wersje swoich obrazow, akty, kilka abstrakcji.




Edvard Munch: Glowa psa, 1930s,
olej na plotnie, Munch-Museet, Oslo.



Ukladal swoje dziela wedlug motywow we fryzy, np. Fryz Zycia. Przegladal i porzadkowal swoje archiwa. Obdarzony norweskimi honorami i orderami zyl w zupelnym osamotnieniu. Choc na siedemdziesiate urodziny w 1933 roku otrzymal gratulacyjny telegram od Goebbelsa "w imieniu narodu niemieckiego," niedlugo potem nazisci uznali jego sztuke za zdegenerowana i usuneli jego dziela z niemieckich muzeow. Po wkroczeniu Niemcow do Norwegii w roku 1940, dziela jego usunieto takze i z Galerii Narodowej w Oslo. Munch uprawial ogrodek, hodowal kury i swinie. Czytal dawne listy ze swojego archiwum, intensywnie prowadzil zapiski w swojej Ksiedze Madrosci Dobra i Zla, ktora rozpoczal byl we wczesnych latach 1900, jako Dziennik Szalonego Poety. Usilowal w niej zintegrowac swoje slowa, filozofie zycia i obrazowe wyobrazenia.

 



Edvard Munch: Edvard Munch w swoim mieszkaniu Ekely w Oslo, 1942,
litografia recznie kolorowana, Munch-Museet, Oslo.



W grudniu 1943 w poblizu jego domu przy Ekely eksplodowal sklad niemieckiej amunicji. Wylecialy wszystkie szyby. Munch przeziebil sie. Zdazyl jeszcze namalowac obraz Eksplozja w sasiedztwie. 23 stycznia 1944 umarl samotnie, siedzac w fotelu. Z jego rak wypadla ksiazka - Biesy Dostojewskiego, ktora czytal w chwili naglej smierci. Dla niego samego, fascynujaca go cale zycie smierc okazala sie przychylna.

* * *


P.S. Edward Munch wywarl wplyw na kilku malarzy polskiego Modernizmu u schylku XIX i w poczatkach XX wieku. Szczegolny wplyw wywarl na wczesna grafike i malarstwo Wojciecha Weissa. Wymienic tu nalezy np. jego akty piorkiem, rysunek Mlodosc (1898), a przede wszystkim rysunki Wampir (1899), Chuc (1899) i Samobojca (1899; w kilku wersjach). Ten ostatni wykazuje duze podobienstwo obrazowe i nastrojowe do Krzyku Muncha. Znany obraz Wojciecha Weissa Demon (1904, z prawie rozmazana twarza) nosi slady wplywow Muncha. Kompozycja kilku innych, np. Tanca, tez jest podobna munchowskiej.

Gdy prawie 25 lat temu ogladalem i fotograficznie reprodukowalem oryginalne grafiki Wojciecha Weissa, Samobojca zrobil na mnie tak wielkie wrazenie, ze zainteresowalem sie rowniez Edvardem Munchem. Trzeba bylo uplyniecia 25 lat, pewnej mojej geograficznej bliskosci do spuscizny Edwarda Muncha i latwej dostepnosci obszernej literatury w Lunds Universitet Biblioteken, bym rozczytal sie i napisal cos o nim. Teraz moze przyjdzie kolej na napisanie o Wojciechu Weissie... (AMK)

luty-marzec 2002


I przyszla:

Zrodla:


  1. Reinhold Heller: Munch - His Life and Work. John Murray, London 1984.
  2. Bente Torjusen: Words and Images of Edvard Munch. Chelsea Green Publishing Co, Chelsea, VT, 1986.
  3. Arne Eggum: Edvard Munch Måleri – Skisser och Studier. Atlantis, Stockholm 1985.
  4. Ragna Stang: Edvard Munch - Människan och konstnären. Forum, Stockholm 1977.
  5. Poul Erik Tojner: Munch med egna ord. Prisma, Stockholm 2001.
  6. Marit Lande: På sporet av Edvard Munch – mannen bak mytene. Messel Forlag, Oslo 1997.







Copyright © 1997-2002 Zwoje