CHASYDZI NAD NARWIĄ

WALDEMAR   KONTEWICZ

W roku 1975 wszedłem do przyzby pod drewnianym gontem na kurpiowszczyźnie by uczyć polskie dzieci fizyki, matematyki, historii, tradycji; zdarzały się i... wiersze. I nie napotkałem w uczonych księgach, gazetach, wspomnieniach, ani nawet na skromnej kurpiowskiej wycinance, chociażby jednego Chasyda, jednej Żydówki, cichych mieszkańców Mazowsza wygnanych pogardą i śmiercią z ich kilkusetletnich domowych pieleszy.

Po dziesięciu latach wyjechałem za ocean, pewnie po to by przez lekko uchylone drzwi usłyszeć i posmakować jak piękną tradycją tętniły i pachniały pokoje moich Braci. Przypadek połączył mnie z niebytem "Przasnyskich Yizkorów" a później z "Księgą Żydów Ostrołęckich". Za ich sprawą zabłysnął mi książkowy hades XIX-wiecznych Chasydów, wśród których Prorok Eliasz i kabalista Baal Szem Tow zwykli byli pojawiać się nie tylko w legendach.

Wszedłem w krainę, która tak niedawno była moich rodziców i dziadków dniem codziennym, a która poprzez misterię absolutną przepadła w otchłani piekła nie tylko Treblinki. Boleję nad tym bardzo. Jest mi przykro i wstydzę się tego jako człowiek.

Jak można było nie zadbać o pamięć po tych wszystkich dorożkarzach, sklepikarzach, krawcach, kupcach, którzy postęp cywilizacyjny czynili swą przedsiębiorczością, swoim cnotliwym życiem, codzienną pracą? Dlaczego zatrzaśnięto polskie drzwi tak srodze, skoro na Wigilię Bożego Narodzenia zawsze stawiano dodatkowe nakrycie? Czyżby chasydzki gość nie był godzien naszych progów?

Odpowiedzi na te wręcz nieludzkie pytania udzielają wydobyte z niepamięci "Księgi Pamięci." To na ich podstawie wersowałem wspomnienia o Senchariw, czyli o Napoleonie, który wolność dla wszystkich Braci miał przynieść na swych demokratycznych sztandarach. Wędrowałem z wierszami Israela Szterna, który zaplątał się w aferę z Bogiem na Amen. Tak go pokochał, że nie zadbał nawet o swoją porządną śmierć - umarł gdzieś na bruku warszawskiego getta, albo w Treblince. Nikt nie wie gdzie, może nawet sam Bóg. Zaprosiły mnie Ostrołęckie Wspomnienia na operetkę Amerykanka Kołotkina. Dużo by o tym pisać, ale najlepiej posmakować sztuki ?nie tylko zresztą teatralnej. Rozsmakował się w Amerykance pewien prawdziwy Chasyd z Przasnysza, który dziś mieszka w Izraelu i dobrze pamięta ulotną woń mazowieckiego czulentu. A kto by się oparł Kołnierzykowemu Domu Modlitw dla postępowych Chasydów, którzy skrócili swoje chałaty, poprzyszywali skośne kieszenie, a do białych koszul pozawieszali krawaty, czym spowodowali popłoch wśród starszyzny? Był też w Ostrołęce poetycki fotoplastikon i straż pożarna, która pilnowała by... nie zgasł ogień. Aż w końcu brodaci Chasydzi chwycili za sikawki i hełmy by bronić swoich domów. Zwersowałem także ciężkie życie biednej mleczarki z Przasnysza, która uwierzyła w fałszywego kabalistę Baal Szem Tow i w jego szofar. Szukała swego męża, co życie spędził na szukaniu Erec Israel. Wszedłem również do gościnnych Ostrołęckich Kwartałów by zobaczyć ich przeszłość. I nie zawiodłem się. Zobaczyłem tysiące uczciwych ludzi, z którymi tak łatwo można się porozumieć, których można najzupełniej w świecie pokochać. Jak Braci.

Czy można oprzeć się czarowi artysty-farbiarza, który potrafił namalować szczęście nie tylko na ścianie? Czy można przejść obojętnie obok klezmerów, którzy grywali zarówno dla ludzi i dla Boga? Czy można zrezygnować z przejażdżki dorożką Icze Meira, który przewiózł na dworzec kolejowy w Kaczynach całą Ostrołękę przez połowę XIX wieku pod rosyjskim zaborem i ćwierć kilograma dymu z fajki?

Ci ludzie żyją nadal w "Yizkorach", istnieją tam na pamiątkę zamieszkiwania wspólnej Izby, która nie zawsze chciała być dla nich gościnna.

Waldemar Kontewicz,
Toronto, maj 2001.

Źródła wersowanych opowieści:

1. Księga Żydów Ostrołęckich
   - Ostatni uśmiech ostrołęckich dzieci...
   - Rzeko Narew, gdybyś ty mówić umiała...
   red. Zalman (Zenek) Drezner. Ostrołęka - Tel-Awiw, 1999.

   Oryginalny tytuł: Buch Fun Ostrolenker Kehila ("Księga Gminy Ostrołęckiej"), red. Icchak Ywry, wydana w roku 1963 w Izraelu przez Ziomkowstwo Ostrołęckie, w językach żydowskim (jidysz) i hebrajskim.

   (Księga Żydów Ostrołęckich zostanie wznowiona w w Ostrołęce w roku 2001. Będą w niej zamieszczone "Kwartały Ostrołęckie" Waldemara Kontewicza po polsku i hebrajsku.)

2. "Kwartały Ostrołęckie":
   Księga Żydów Ostrołęckich, rozdział "Kwartały Ostrołęckie", napisany przez Szaloma Margules'a z Tel Avivu.

3. "Senchariw":
   Księga Żydów Ostrołęckich, na podstawie: "Gdy Napoleon rezydował w Ostrołęce (zapomniany historyczny epizod z czasów marszu Napoleona przez Polskę)", według I. Achi-Szem'a w warszawskim tygodniku Welt Szpigel (cytat z tej gazety).

4. "Rozmowa Szmuela Barucha ze swoim...":
   Księga Żydów Ostrołęckich, rozdział "Postacie Znawców Tory", napisany przez A.L. (dostępne tylko inicjały).

5. "Axis Mundi":
   Opowiadania Frumke Segał-Bogdanowicza z Montevideo.

6. Przasnyski Yizkor:
   Memorial Book Community of Proshnitz, by Shlomo Bachrach, 1974. Published by The Proshnitz Landsmanschaft Israel Editorial Committee of Yizkor ? Book.

7. Jews of Proschnitz [Przasnysz] in the First World War. Brak strony tytułowej, autora i danych edycyjnych.

Dom modlitwy - Beit Midrasz, w Ostrołęce, wczesne lata 1920. (?)

KWARTAŁY   OSTROŁĘCKIE (obrazki miasta)

Droga do tartaku Mendela Białego

Z jednej strony uprawne chrześcijańskie pola panów
Poźniewskiego, Olszewskiego i Wojciechowskiego
(przyjaciół Żydów od wielu pokoleń)
prowadziły kupców z wiosek i miast
wprost na wielki tartaczny plac założony deskami
Z drugiej strony kapryśna Narew
(bynajmniej nie z powodów religijnych)
spławiała flotylle tratw z flisakami
koczującymi pod brezentowym daszkiem
spod którego sączyła się smużka białego dymu
leniwy znak że jednak coś się działo
w skostniałym krajobrazie Mazowsza:
na lekkim wzniesieniu huczał tartak Mendela Białego

Lewa strona Nowego (małego) Rynku

Kupcy i sklepikarze upatrzyli sobie Lewą
stronę rynku co nie oznaczało by
była ona gorsza od Prawej
po której mieszkali rabin rzeźnik i handlarz koni
Babcia Gite którą pan Bóg obdarował
mendelem klientów dziennie
jak też tyloma dziećmi i wnukami
prowadziła sklep włókienniczy
po Lewej stronie małego Rynku
z najlepszymi cenami w mieście
Kiedy klient marudził i prosił:
"Gityszka, czy można kupić ten materiał taniej?"
ona natychmiast łapała się za wielką głowę?
szpilki wetkniętej w kok i odpowiadała:
"Mogę oddać głowę, że taniej już sprzedać się nie da!"

Prawa strona Nowego (Małego) Rynku

Jehuda Nadborny barczysty rzeźnik
z jeszcze szerszą żoną bogaty w pieniądze
nie mówiąc już o dzieciach
miał własny dom po Prawej stronie
i mnóstwo chlewów
W twórczym procesie życia Jehuda
spłodził nawet trojaczki
dwóch chłopców i dziewczynkę
która jako dorosła panna
prowadzała byki za rogi przez most na Narwi
(Chrześcijanie żegnali się krzyżem
Żydzi życzyli jej pomyślności
a gapie rozdziawiali gęby)

Sąsiadem Jehudy Nadbornego
był woźnica Czaplipaj który nosił
się z zamiarem wyjazdu do Erec Israel
Plan wozaka był niezwykle prosty:
jechać własnym koniem i bryczką
zatrzymywać się co jakiś czas
żeby zarobić na dalszą podróż
Jakież było rozgoryczenie wagaBUNDy
kiedy syn Szafrana który wrócił z Erec Israel
powiedział mu że to jest bardzo daleko
a na dodatek trzeba przepłynąć morze

Za domem rzeźnika znajdował się
niewielki plac z końmi bydłem powozami
i młodymi hodowcami gołębi
zarówno Chrześcijanami jak i Żydami
Kupowano sprzedawano zostawiano
u sprzedawcy który je karmił
puszczano sprzeczano się
a gołębie zmieniały właścicieli wtedy
kiedy same uznały to za stosowne

Obok gołębników mieszkał biedny kowal Krejer
którego kuźnia od dawna była już nieczynna
miał ten Krejer kilku synów
i jeszcze więcej córek (nie wiadomo
czy wszystkie były jego dziećmi)
Jeden z synów wykazywał talent muzyczny
to go kowal na lekcje skrzypiec do goja posyłał
Później grało chłopaczysko na weselach i biesiadach

W kącie kwartału mieszkał Kacze-Berł
zasuszony starowinka ? dawniej wozak
i wielokrotny żonkoś
Nikt na świecie nie wiedział ile miał
w swoim życiu żon nawet on sam

Królestwo Bendona

Ostrołęka nie miała szczęścia do wojen
zawsze płonęła doszczętnie
tak też było w Pierwszej Wojnie Światowej
po której pozostało kilka murowanych bloków
z rosyjskich koszar zbudowanych
ongiś na carskie polecenie przez Welwł Bendona
Wspólnym wysiłkiem przekształcono kikuty koszar
na mieszkania sklepy warsztaty rzemieślnicze
W królestwie rozmaitości były wszystkie zawody:
stolarz Jasełe który z szafy potrafił zrobić deskę do makaronu
miedziownik kowal tkacz kuśnierz zegarmistrz ślusarz
Nad mieszkalnym pudełkiem była duchowa ochrona:
rzezak rytualny Naftali,
melamed [nauczyciel] Mendel Łomzer
gabaj [administrator] Mendel Richter
sztible do modlitwy i cheder

Symcha Szlomkes jeden z mieszkańców Królestwa
co sobotę smarował buty tranem
handlował towarami kolonialnymi
zbożem farbami tłuszczem naftą
i Bóg raczy wiedzieć - a właściwie to
broda i ubranie raczą wiedzieć czym jeszcze

Tuż przed Paschą (a nieco po Purimie)
kiedy śnieg zaczynał się roztapiać
a błota sięgały po samą szyję
pojawiał się w Królestwie "Biały" Moszele
garbaty chudzielec piszczący kobiecym altem
w jednej ręce trzymał kubeł z farbą w drugiej pędzel
Kobiety lgnęły do niego jak chasydzi do cadyka
aby ich ściany farbiarz Moszele wymalował pierwsze
Nie szkodziło żadnej że nie będzie malował pasków
tak krzywych jak on sam - motyczkowaty Artysta
chodziło o to by chamec [brud] usunąć jak najwcześniej:
na podwórkach pojawiały się meble graty
leciały słomki z sienników piórka z pierzyn
kolorowe wstążki które zimowały za oknami
a kobiety wdziewały odzienia najlichsze
jakby uczestniczyły w konkursie na najbrzydszą
Po kątach buchały ogniska na których
stały garnki z kipiącą wodą i rozpalone kamienie
targowano się o cenę za koszerowanie:
"Skoro zapłaciłam za cztery garnki, to łyżkę i wazę
powinnam mieć dokoszerowaną za darmo!"
Wieczerze sederowe [wigilie Paschy]
obchodzono uroczyście z radością i koszernie:
na stołach pojawiały się gorzkie i słodkie wino
gałki do zupy z mąki macowej i jajek
"Król" (ojciec rodziny) odprawiał agadę
za uratowanie Izraelitów z egipskiej niewoli
a "Królowe" (matki) promieniowały
wdziękiem Lei i pięknością Racheli

Ulica Kilińskiego

W ogniu Pierwszej Wojny
spłonęła synagoga wraz z ulicą Bóżniczą
Oszpecony okaleczony i obrażony kikut
miał pretensję o Bejt Midrasz na ulicy?Kilińskiego
budowany przez Aarona Taksona z synami
Ponoć w nowej arce miało być miejsce dla każdego:
cieśli Tuwii Wyłożnego z synami Mosze i Isrolkie
zręcznie chodzących po każdym dachu nawet w chmurach
murarza Taksona piekarza Judela
Fajwła-Lejbła Herca domorosłego lekarza
który leczył katar kłucie w piersiach i zatwardzenia
francuską terpentyną olejkiem kamforowym
kwaśnym mlekiem rycyną i lewatywą
Chaima Berła rzezaka o ciemnej twarzy i błyszczących oczach
Sąsiadów Mosze Tajtelbauma Herszła Szperlinga
Chackiela Zylbersztejna z Chewrah Kadesza [domu pogrzebowego]
którzy na ucztach łacno butelki wypróżniali
o diety nie dbali i samego kantora w pieśniach zagłuszali

Bóżnicza wyprowadziła się
do teatru na Kilińskiego

Stary Rynek - Plac 3 Maja

(obecnie gen. Bema)

Im bliżej Starego Rynku z pomnikiem gen. Bema
tym sklepy były większe drzewa piękniejsze
a matrony coraz starsze coraz szersze coraz surowsze -
oczekiwały one przed sklepami na szlachetnych klientów:
rabina Icchaka Bursztejna (Żydzi i Chrześcijanie cześć należytą
mu oddawali) spacerującego z laską zakończoną
białą gałką z kości słoniowej w towarzystwie
sędziego religijnego Mosze Irmiau
rzezaka rytualnego Chaima Berła
i gabaja Mendla Richtera
tuż po nich na spacer wychodzili kupcy
Aaron Kaczor Jakow Margules Israel Chmiel
Zyskind Zysman Szymon Czapnikiewicz
Kiedy ostrołęckie dostojeństwo odmawiało
modlitwę przedwieczorną i wieczorną Mincha-Maariw
wtedy na skrzyżowaniu Ostrowskiej i Łomżyńskiej
zbierała się młodzież

Na rozprawach sądu grodzkiego przesiadywali
Pinie Gedanken i Dan Kahan - chasydzi znudzeni interesami
nie przepuścili oni żadnej sądowej sesji
kłócili się później o wyrok jak asesor z rejentem
Nie uszła im wizyta żadnego gościa
i żadna randka choćby nad ranem
pytali wtedy: "Czy to już Dzień dobry, czy może Dobranoc."

Próżno dziś szukać Chasydów w Ostrołęckich Kwartałach
powiedziano im krwawe "Dobranoc" w 1939 roku

SENCHARIW W żydowskich miasteczkach Mazowsza przylgnął przydomek "Senchariw" [Miecz] do Napoleona Bonaparte w jego marszu na Rosję Wszystko zaczęło się w Ostrołęce podczas sobotniej uczty u cudotwórcy: rabin Szlomo z Karolina i rabin Mendele z Rymanowa wiedzieli że Imperator Francuzów miał potężnego Anioła Stróża i dlatego jego żołnierze nie bali się grenadierów króla pruskiego i cara Rosji odprawiono modły jichudim i tykunim za wygrane bitwy Senchariw Pozostała też w Ostrołęce legenda o Chaimł Hersz Jankielu z Kadzidła w którego spichlerzu zbożowym znajdował się sztab wojsk Napoleona Podejrzewano Jankiela o szpiegostwo Senchariw przebrał się nawet za wieśniaka by móc obserwować żydowskiego kupca którego skazał później na karę śmierci Stał się jednak cud Chaimł Hersz Jankiel uniknął uwięzienia i stryczka tak jak i jego rodzina którą aresztował polski generał Józef Poniatowski Kto wie może Chaimł nie był winny skoro udało mu się uciec a na Łuku Triumfalnym w Paryżu wyryto inskrypcję OSTROŁĘKA

FAŁSZYWY BAAL SZEM TOW

Deborah twój mąż jest wśród dębów olch topoli i brzóz kilku rzędów a może za morzem któż to wie Deborah córko Samsona mleczarko z Mazowsza samotna w każdy Szabat nie płacz już więcej weź z sobą wszystkie srebrniki bochenek sera w owczym pęcherzu i woskowych świec tuzin jam jest Baal Szem który przepędził diabła epilepsji córki ogromnego Żyda podobnego do ruskiego mużyka jam jest Baal Szem który liczył opadające liście z przydrożnego drzewa na oczach Berrela ? woźnego z bóżnicy i upadających braci Izraela Deborah odważna Żydówko wejdź do gęstych borów i słuchaj mojego szofaru bo ja idę szukać twego męża twoje świece oświetlą mi drogę pośród korzeni bagien i uroczysk srebrnikami przekupię diabły tylko słuchaj mojego szofaru Deborah zawiedziona żono to nie jest moja wina że coraz słabiej słyszysz mój smutno grający róg że coraz słabiej widzisz płomień woskowych świec twój mąż jest daleko zajęty szukaniem Jeruzalem Deborah córko Izraela wracaj do Przasnysza i już nie płacz

MUZYKANCI "W życiu tak się powodzi - w jaki sposób się zagrało na weselu." mawiał Mosze Aaron pierwsze skrzypce w muzycznym kwartecie sprzed Pierwszej Wojny Toteż grywał on sercem chasydzkie melodie by młodej parze nie brakło wina i miodu w Ostrołęce w Kaczynach Wojciechowicach czy w Łomży Otwierano okna w mieście w oczekiwaniu na rzewną nutę starego Aarona który i po cygańsku potrafił oczarować zarówno synów jak i ojców matki i babcie melamedów i ich uczniów rabinów wozaków cyrulików kantonistów rzezaków kantorów murarzy farbiarzy tragarzy i ostrołęcką straż pożarną z orkiestrą dętą Anszel Jagoda na klarnecie Icze Lejzer na basie i Lejbł Szpilman w ciemnych okularach na drugich skrzypcach czekali na znak panny młodej i Mosze Aarona by stworzyć kwartet na miarę Ostrołęckich Kwartałów plus zawodowy żartowniś Joel Wołowski z Łomży który potrafił mówić tylko wierszem "Dziś prawdziwych ... Chasydów z Mazowsza już nie ma. Bo czy warto po świecie się tłuc? I nie tylko ... skrzypiec żal."

Bruno Schulz: Żydzi, 1934.

ROZMOWA r'Szmuela Barucha Landaua z Ostrołęki ze jego wspólnikiem tokarzem Benem Lejbem - Na mądrość Baal Szem Tow na miłość Proroka Eljasza na marzenia o Erec Israel rebie Baruch Landau wjechałeś furmanką wprost do mojego pokoju co ja teraz pocznę co na to powie moja żona - Wielce szanowny Ben Lejbie do łóżka trochę zabrakło a ja myślałem o Stwórcy i o moim synu Lejbłe który na stolarza chce się uczyć Konie nie chciały mnie słuchać tak jak zresztą mój syn o czym wszyscy wiedzą (jaki to ciężki grzech kiedy Chasyd zostaje stolarzem) - Zatem jedź do Aleksandrowa albo do Ger posiedzisz tam w sztiblu na szywach a nie na krzywym koźle pomodlisz się i kto wie może się syn na piekarza wyuczy (kiedy ciasto rośnie można zaglądać do Gemary) - Święte słowa zatem na piekarza i do Aleksandrowa szybko byle przed Niemcami - rebie r'Szmul Baruch Landau przecież to Syberia nie Ger I gdzie podziała się twoja macewa

ICZE MEIR ? DOROŻKARZ Gdy spieszno było do cadyka w Ger rabina w Wilnie lub (nie daj Boże) do wojska w stepach Karaimów, wtedy tylko Icze dorożkarz mógł pomóc: Z Nowego Rynku w Ostrołęce do Putieszestwiennoj Żeleznoj Dorogi w Kaczynach woził on swoją bryczką na stalowych kołach: kupców, rzemieślników, urzędników, Chrześcijan, Żydów, nawet trafił się i rosyjski książę (tyle miał orderów na piersiach). Cmokał Icze faję od szabasu do szabasu, kopcił ją w dorożce gdy nosił bagaże (wierzono nawet że podczas snu) gdy śpiewał i gdy rozmawiał. Siedząc na koźle dorożki rozsuwał poły swojej kamizelki, do której przyczepione były: dwie miniaturowe podkowy, drobny łańcuszek z karabinkiem, kompas, szkatułka i srebrna skrzyneczka. Kiedy pytano się go - "Icze, co to wszystko znaczy?", brodaty fiakier otwierał podwójne drzwiczki pozytywki z inkrustowanym dwugłowym orłem, podobizną cara Mikołaja i inskrypcją: "Dar za celne strzelanie" co musiał też koniecznie z rosyjskiego na jidysz przełożyć. A na trwożne naleganie pasażerów - "Icze prędzej bo się spóźnimy!", stary Meir spokojnie odpowiadał - "Nie może być, mój zegar chodzi dobrze, to pociąg jest za wcześnie." W Kaczynach na peronach był zawsze tłum

AXIS MUNDI Jehuda ? rzeźnik z Goworowskiej. Judel ? piekarz ze Starego Rynku. Fejga ? córka rzeźnika. Sara ? biedna wdowa, siostra piekarza.                     - W wielkim słowniku hebrajskim który posiadał tylko cadyk z Aleksandrowa Axis Mundi to wieczna Jerozolima - wyjaśniał chudy Rzeźnik tłustemu Piekarzowi łacińską zagadkę 1. Jehuda do Judla na środku Goworowskiej: - Widzisz B-g jest Chasydem skoro wybrał nam Ostrołękę wokół której kręcą się Izrael Rzym i Krym On zapewne wie że hebrajskie łzy z kilku macew mogą wylać się przez dziurawy płot na kirkucie a twoja siostra nie ma chleba na szabas 2. Judel do Jehudy przy pomniku Bema: - Nic nie widzę! W roku 1930 B-g stał się Szlachcicem był na Wiejskiej w Sejmie skąd zabronił sprzedawać ci mięso a kirkut może poczekać - młody jestem 3. Jehuda do B-ga w niebie: - Wybacz Panie przyszedłem do ciebie mimo że mnie nie wołałeś pękło mi serce kiedy Fejga zobaczyła policjanta i przestraszona wpadła do jatki a ja nie wiedziałem gdzie schować ubite cielę 4. Judel do B-ga na Goworowskiej: - Panie i na co mu to było kirkut bez przerwy łatał jego żona dawała mięso za darmo (moja siostra świadkiem) podobno na Eretz Israel też nie skąpił Kto potrafi zrozumieć takiego? 5. Judel do Jehudy między Goworowską a kirkutem: - Stanowczo za szybko miałem jeszcze tyle do zrobienia powiększyć piekarnię ożenić się powtórnie No i - - - irytują mnie te okrzyki Lechaim! Lechaim! które śpiewają w Chewra kadesza [Towarzystwo Pogrzebowe] na cześć postawionego płotu na kirkucie za jedną trzecią mego majątku 6. B-g do Judla między kirkutem a Niebem: - To jest Teszuwa [skrucha za przewinienia] gorzka jak orientalny cymes więc bardzo droga

"AMERYKANKA"   KOŁOTKINA

To było w sobotę wieczór ? Do Ostrołęki zjechała wędrowna trupa Kołotkina z operetką "Amerykanka" Tuż po Hawdala [pożegnaniu szabasu] mężczyźni i kobiety przygotowywali się do wyjścia do teatru Białe błyszczące chustki tylko co wyjęte z komody czekały rozłożone na resztki szabasowego jadła ? gęsie i kurze udka, owoce, faszerowane ryby, chałkę Przedstawienie nigdy nie zaczęło się punktualnie O 10 wieczorem kurtyna była zawsze opuszczona galerka tupała nóżkami łupiny pestek strzelały po scenie lub po bogatych głowach w pierwszych rzędach Wieczerza zaczynała się po pierwszym akcie rozwiązywano węzły chust dzielono strawę pomiędzy domowników żuto mlaskano cmokano zapach duszonego mięsa i czosnku rozchodził się po teatrze głodni artyści przysiadali się do "ciotek" i odbywali krótkotrwałą ucztę Spektakl zakończony udka zjedzone po artystach ani śladu (nie mieli czym zapłacić za hotelik) [*] a operetka wciąż pachnie ? czulentem

Glossa Sewka Rudy nadesłana z Izraela:

Podobny wypadek jak w "Amerykance" przydarzył się przed wojną w Przasnyszu. Wędrowna trupa żydowskich aktorów, w której nie było znanych gwiazd, nie miała powodzenia więc nie miała czym zapłacić Gerlicowi za hotel i utknęła na kilka dni w miasteczku. Nie było tylko tej uczty na sali teatralnej, bo przasnyscy Żydzi nie przynosili do teatru żywności. Nie przypadkowo w okolicznych miastach nazywano ich "Prasznicer inteligenten" (w jidysz) za ich zachowanie, ogładę i oczytanie. Pamiętam to wszystko doskonale bo skorzystałem z okazji i poflirtowałem z jedną ładną aktoreczką. Miła aktoreczka, nawet zaprosiłem ją na herbatę z ciastkiem do restauracji ? kawiarni p. Jessionka koło miejskiego parku. Wyjechali oni wreszcie konną furmanką, składając się ostatnimi groszami na pokrycie kosztów. Notabene, do Przasnysza przyjeżdżali na występy najwybitniejsi żydowscy artyści.

Sewek Ruda 7 maja 2001

STAŚ

Ta mała dziewczynka z Kurpiowskiej Puszczy bawiąca się kasztanami spadającymi za oknem na zielony trawnik to Henia z Ostrołęki nad Narwią Ten mały pastuch z Kurpiowskiej Puszczy krzeszący oberka na brzeszczocie zielonej trawy to Staś ze wsi Trzaska W Księdze Pamięci Ostrołęckich Chasydów mierzwi się kołtun jego lnianych włosów pod workiem żyta zebranego z piaszczystego pałchetka kwaśnej ziemi We wrześniu 1939 (to też jest w Księdze) piegowata buzia poklejona żywicy alabastrem brzęczała na krawędzi bobkowego liścia puszczańskie miodobranie niczym pszczoła w rzepakowym ogrójcu Zima 1942 okopała się głęboko w stodole pod sianem Wytrzaskały się mrozy i znów zaśpiewała brzoza przez szpary w deskach miska strawy parowała na "boisku" jak Kurpie nazywają klepisko Żandarmi przyszli do wsi pod sam wieczór gdy w izbie Henia uczyła się robić kurpiowskie wycinanki na których jej ojciec błogosławił szabas a matka zapalała świeczki ?

Henia Halcman:

W Trzasku otrzymałam pierwszą kryjówkę u polskiej rodziny, sympatycznych ludzi, którzy mnie bardzo po ludzku traktowali. Oni przygotowali dla mnie specjalne schronienie w stodole, na wszelki wypadek. Pewnego dnia przed wieczorem wbiegł do domu ich syn Stasiek i krzyknął do mnie - "Heniusia, schowaj się". Wyglądam przez okno i widzę idących żandarmów. Do stodoły już nie zdążę, to wlazłam po drabinie na poddasze i schowałam się pod strzechami, a za mną - on, Stasiek. Przykrył mnie szmatami i dodatkowo siennikiem. Ja leżę, z trudem oddycham. Na krótko po zejściu Staśka, słyszę kroki na drabinie i mowę niemiecką. Niemcy usuwają siennik i przerzucają każdy kącik, a ja leżę spokojna, zdrętwiała, myśląc, że jestem zgubiona. W końcu słyszę, jak schodzą z drabiny. Jestem uratowana. Kiedy gospodarz zawołał mnie na dół, to ku memu wielkiemu zdumieniu i żalowi, zobaczyłam - zbitego i zakatowanego na śmierć Staśka. Okazało się, że potem, jak żandarmi wykryli kryjówkę w stodole, zaczęli bestialsko bić Stasia, aby wydał dla kogo przygotował to miejsce...

Szalom, Stasiu! Szalom!

ISRAEL SZTERN - DUSZA

Wielcy pisarze, wiedząc że są artystami, ciągną swój wzorzec po piasku, po wybojach, po błocie. I wiele czasu i wysiłku wymaga doczekanie się świeżego powietrza, dojrzałości owoców, aromatów. Israel Sztern

Splątała się chasydzka Dusza z Bogiem na Amen już w chederze i jeszywie nad Narwią w Ostrołęce za czasów Romanowów z Petersburga Oczywistym jest że zapomniała: zmierzyć ciężar swego ciała przyoblec w ludzkie odzienie rozchmurzyć niebieski smutek połatać dziurawe kieszenie w postrzępionym chałacie powiedzieć światu że wielki poeta plącze się po Krochmalnej i po Tłomackiem w Warszawie w Bożą noc jak też wydrukować dawno napisany wiersz ? "To się stanie": w Gettach w biały dzień na oczach całego świata dzieci matki ojcowie babcie inwalidzi starcy poeci: na "szpitalnym" termometrze (tysiąc dziewięćset) "41, 42, 43 - coraz bliżej Boga." Zgubiła Dusza ciało - jedni mówią że w Treblince inni że na warszawskim bruku

CHASYDZKA LULAJBA   z   1890

Doktorowi Załmanowi Dreznerowi Spacerując uliczkami Ostrołęki w Boże Narodzenie 2000, widząc roześmiane, młode polskie twarze ogarnął mnie wielki smutek. Pomiędzy tymi szczęśliwcami nie było nawet jednego syna Izraela, jednej córki Chasyda. Właśnie to jest dla mnie Holokaustem. Załman Drezner

Tuż przy synagodze z ochrowym dachem nad Węgierką z hebrajskim napisem nad drzwiami "Pokój z Tobą!" zostawionym przez kabalistę Baal Szem Tow kuśtykający Chasyd z Przasnysza w żabim fraku gęstą Puszczę Zieloną od Myszyńca do Kadzidła wyswatał: córkę rudego piekarza Aarona z bezzębnym rzeźnikiem Joszełe, pyzatą szewcównę z Ostrołęki z synem majętnego dekarza Isrolkie, woźnicę Czaplipaja z jego marzeniem o Erec Israel, dorożkarza Icze Meiera z Żelezną Dorogą w Kaczynach, Różan z Krasnosielcem, Warszawę z Wilnem, Długosiodło z Toronto, Ciechanów z Montrealem, Nowy Jork z Joszke Moncarzem z Myszyńca, zamerykanizowanego Finemana - syna Joszke - z literacką anielszczyzną (gdzieś się tu g zagubiło) Chasydzi, Chasydzi patriarchy brodatego to wasza Lulajba z 1890 Tuż po wieczornej modlitwie Mincha ? Maariw stary skryba wyciągał karteluszki z imionami chłopców z lewego karmana połatanego surdutu a dziewczęta zwyczajowo zaręczał z prawego co na pergaminie później spisywano przy rejencie jako posażny kontrakt na całe życie Chasydzi, Chasydzi tyle tu waszego co w tamtej Lulajbie z 1890 Teraz tylko za języki pozostało się łapać jidysz z angielskim, polski z hebrajskim żenić z Praschnitz znów Przasnysz uczynić i prosić i prosić o przebaczenie za Jedwabne Chasydzi, Chasydzi z Przasnysza z Krasnego gdzie się podziała Lulajba z 1890? Dalej kołysanka się urywa...

Teksty Waldemara Kontewicza zamieszczone w Zwojach:

• Waldemar Kontewicz: Przasnyskie Yizkory, Zwoje 1/26, 2001
  

• Waldemar Kontewicz: Gorzkie żale sąsiadów, Zwoje 1/27, 2001
  
• Waldemar Kontewicz: Wiekowi XX na pożegnanie, Zwoje 1/26, 2001
  

Copyright © 1997-2007 Zwoje