DANIEL CHODOWIECKI Z GDAŃSKA





ANDRZEJ JAROSŁAW CHILECKI


W czasach Oświecenia tworzyli jeszcze artyści związani z epoką Baroku, jak Szymon Czechowicz, twórca ściennych malowideł Stanisław Stroiński, barokowy przynajmniej we wczesnej fazie swej twórczości Tadeusz Kuntze i pracujący w Berlinie gdańszczanin Daniel Chodowiecki.

Tadeusz Kuntze, urodzony w roku 1730, nazywany we Włoszech Tadeo Polacco, był właściwie niemieckiego pochodzenia. Jego rodzice przyjęli jednak polskie obyczaje i nauczyli się języka polskiego, ale nie zerwali kontaktów z rodzinnym Śląskiem. Młody Tadeusz Kuntze, używający też nazwiska Konicz, karierę artystyczną zawdzięczał krakowskiemu biskupowi Józefowi Jędrzejowi Załuskiemu. Wczesne lata spędził w Krakowie, zajmując się malarstwem religijnym, późniejsze w Rzymie, gdzie zamieszkał na stałe. Malował obrazy alegoryczne, rodzajowe i portrety. Najbardziej znane są Fortuna i Wieńczenie poety.

* * *

W podobnej sytuacji znalazł się Daniel Mikołaj Chodowiecki, który z Gdańska, leżącego wówczas na obszarze Polski, przeniósł się do Berlina.


Daniel Chodowiecki: Autoportret.
Wkład Chodowieckiego w osiemnastowieczne malarstwo, przede wszystkim niemieckie, jest olbrzymi. Wykonał on około 2000 sztychów (miedziorytów) oraz około 2200 rysunków [1]. Większość z nich zachowała się do dnia dzisiejszego.

Chodowiecki malował, rysował i rytował typy przechodniów na ulicach, oddawał wiernie życie mieszczaństwa i arystokracji. Malowidła, rysunki i sztychy Chodowieckiego zastępują poniekąd fotografie, w każdym razie plastycznie udostępniają nam dokładny obraz życia codziennego w XVIII wieku. Przedstawione przez niego sceny, pełne żywotności i humoru, stanowią jedno z najważniejszych źródeł ikonograficznych o osiemnastowiecznych zwyczajach.


Daniel Chodowiecki: Rodzina malarza (1771)
Daniel Chodowiecki:
Strażnik Czacki i starościna Ledóchowska (1773)
Daniel Chodowiecki:
Starosta Ledóchowski całuje dłoń hrabiny Podoskiej (1773)
Daniel Chodowiecki:
Książe Prymas Podoski w negliżu porannym (1773)
Daniel Chodowiecki:
Ojciec Ludwik Mathis, dominikanin (1773)

* * *

Szlachecki ród Chodowieckich spod Gniezna od kilku pokoleń był dysydencki w sensie zarówno religijnym jak i obyczajowym: należeli do Braci Czeskich (wyrosłych z husytyzmu) i trudnili się handlem. Dziad Daniela, Christian, przeniósł się do Gdańska i zajął się handlem zbożem. Jego brat, Jan Sereniusz, był ministrem Braci Czeskich.

Daniel Chodowiecki urodził się 16 października 1726 w Gdańsku. Ojciec jego, Gottfried, był kupcem zbożowym w Gdańsku, matka, Maria Henrietta, była córką słynnego gdańskiego złotnika Daniela Ayrera i francuskiej hugonotki de Vaillet, której rodzina zmuszona była uchodzić z Francji przed prześladowaniami religijnymi i politycznymi.

Po wczesnej śmierci ojca, kilkunastoletni Daniel praktykował jako uczeń kupiecki w sklepie kolonialnym swojej ciotki o nazwisku Broelmann. Młodego Daniela pociągało jednak malarstwo, w tym kierunku bowiem wykazywał zainteresowanie i nieprzeciętne zdolności.

Prędko porzucił kupiectwo i w roku 1743 przeniósł się do Berlina. Poświęcił się tam studiom malarstwa i rysunku. Na życie zarabiał malarstwem emaliowym, którym ozdabiał różne, modne wówczas przedmioty, jak puzderka, bransoletki, brosze, medaliony, breloki, tabakiery i kubki do wina. Zdobione filigranowymi rysunkami przedmioty, bez trudu sprzedawał w sklepie swego wuja Ayrera.

Hugenotów, którzy opuścili byli Francję w roku 1685 po zniesieniu przez Ludwika XV edyktu nantejskiego przygarnął król pruski Fryderyk Wilhelm. Otrzymali liczne przywileje. Byli świetnie zorganizowani; mieli samorząd sądowy, oświatowy, kościelny, charytatywny, co pozwoliło im zachować narodową i religijną odrębność. Po przyjeździe do Berlina, Chodowiecki powołał się na swoje więzi z hugenotami i został niebawem przyjęty do francuskiej kolonii w Berlinie. Piastował w niej nawet szereg wysokich funkcji.

Studiował u Christiana Bernharda Rode, znanego niemieckiego malarza i grafika (1725-1797), który roztoczył opiekę nad zdolnym uczniem. Sławę i spory majątek zdobył Chodowiecki, gdy zaczął dostarczać rycin do książek i sztychów do modnych wówczas kalendarzy. W roku 1755 ożenił się z Jeanne Barez, która, podobnie jak jego babka, była francuską hugenotką. Z małżeństwa miał trzy córki i dwóch synów. Jeden z synów, Wilhelm (1765-1805), poszedł w ślady ojca i zajmował się malarstwem; malował sceny z polowań i krajobrazy. W roku 1764 Daniel Chodowiecki został członkiem, w 1790 wicedyrektorem, a w 1797 dyrektorem słynnej berlińskiej akademii sztuk pięknych.


Daniel Chodowiecki: Oświadczyny poety.
Chodowiecki zajmował się także malarstwem sztalugowym i namalował dramatyczno-sentymentalną kompozycję p.t. Pożegnanie z rodziną niewinnie skazanego Calasa. Ale przede wszystkim był rytownikiem. Za młodu pozostawał pod wpływem francuskiego rokoka, ale właściwe mu poczucie rzeczywistości odstręczało go zarówno od rokoka jak i klasycyzmu a skłaniało do tzw. "małego" mieszczańskiego realizmu [2], czego znakomitym dowodem są wykonane przez niego szkice i rysunki, niekiedy satyryczne, przypominające sztychy Williama Hogartha. Widać też w twórczości Chodowieckiego wpływ współczesnych mu malarzy francuskich: sentymentalnego Jean-Baptiste Greuze i wytwornego Nicholas Lancret.

Szczególnie cenione są jego maleńkich rozmiarów (ok. 8 cm x 5 cm), delikatne i bogate w tonacji ryciny (miedzioryty), często o charakterze ilustracyjnym. Chodowiecki ilustrował m. in. pierwsze wydania dzieł Goethe'go, dramaty Schillera, poezje Lessinga, rozprawy niemieckiego pedagoga Johanna Bernharda Basedowa (np. Elementarwerk) pisma filozofa i i pisarza szwajcarskiego, Johanna Kaspara Lavatera (Physiognomische Fragmente; "Fizjonomiczne fragmenty") oraz poematy Klopstocka. Ilustrował niemieckie Kalendarze Historyczno-Genealogiczne i brytyjskie Kalendarze Historyczne.

W roku 1773 odbył z Berlina podróż do rodzinnego Gdańska. Podróżował konno przez osiem dni, ponieważ nie znosił jazdy pocztowym dyliżansem. Wtedy powstał słynny cykl rycin Podróż do Gdańska (Von Berlin nach Danzig. Eine Künstlerfarht im Jahre 1773.), wydany kilkakrotnie drukiem w postaci dzienniczka-szkicownika, zawierającego 108 rysunków. [3].


Daniel Chodowiecki: Wjazd do Wrzeszcza
(w głebi widok Gdańska) (1773)

Daniel Chodowiecki: Dwie biedne chłopki kaszubskie proponują podróżnym zabranie dziecka, 1773.

Daniel Chodowiecki: Polski flisak (1782)
W czasie pobytu nad Motławą artysta rysował liczne sceny z życia Polaków i Niemców w Gdańsku, głównie szlachty polskiej - "fetes galantes" - zamożnego mieszczaństwa niemieckiego. Narysował starościnę Ledóchowską, wojewodzinę Przebędowską, rodzinę strażnika koronnego Franciszka Czackiego, świetną ironiczną scenę obiadu z prymasem Gabrielem Janem Podoskim, który znalazł się w Gdańsku po pierwszym rozbiorze Polski.


Daniel Chodowiecki: Szlachcic polski (prawdopodobnie Franciszek Czacki) (1773)

Interesował się żywo tematyką polską, rytując w latach 1993-1797 sceny z historii Polski, z czasów Mieszka I, Bolesława Chrobrego, Kazimierza Wielkiego, Konrada Mazowieckiego, Jana Sobieskiego, Stanisława Leszczyńskiego, Sejmu Czteroletniego i uchwalenia Konstytucji 3-Maja, której poświęcił cykl rycin [4].

Daniel Chodowiecki:
Zwycięstwo Sobieskiego nad Tatarami
w 1672 r. (1796)
Daniel Chodowiecki:
Sobieski przerywa rozmowę
z cesarzem Leopoldem pod Wiedniem w 1683 r. (1796)
Daniel Chodowiecki:
Ucieczka Stanisława Leszczyńskiego
z Gdańska do Kwidzynia (1797)

Daniel Chodowiecki: Porwanie króla Stanisława Augusta przez konfederatów w r. 1771 (1790)
Daniel Chodowiecki:
Zwada dwóch senatorów
w r. 1574 (1797)
Daniel Chodowiecki:
Uchwalenie Konstytucji 3-Maja (1793)
Daniel Chodowiecki:
Alegoria Konstytucji 3-Maja (1793)

Chodowiecki nie zatracił poczucia polskiego pochodzenia, choć nie władał już językiem polskim. Miał wiele sentymentu do kraju swoich przodków.

Twórca pięknych rysunków i rycin, pochodzący z rodziny polsko-francusko-niemieckiej, pisał w roku 1796 do krakowskiego astronoma, matematyka i miniaturzysty Józefa Franciszka Łęckiego: "Mam sobie za zaszczyt być prawdziwym Polakiem." [5], co każe go zaliczyć do artystów dzielących swój talent między dwa narody, w tym wypadku niemiecki i polski. Zmarł w Berlinie 7 lutego 1801 i został pochowany na cmentarzu francuskim.


Wiadomości, 36/1223, Londyn, 7 września 1969.


Bibliografia:


  1. Katalog miedziorytów Daniela Chodowieckiego został opracowany przez A.Wilhelma Engelmana w Lipsku (1856) i przedrukowany w Niemczech w roku 1926.
  2. J. Jahn: D. Chodowiecki und die küstlerische Entdeckung des Berliner bürgerlichen Alltags. Berlin, 1954.
  3. M. Stübel Reisetagesbuch. Berlin, 1930.
  4. Daniel Chodowiecki. 64 reprodukcje (tematyka polska). Oprac. W. Zawadzki, wstęp Andrzej Ryszkiewicz. Wydawnictwo "Sztuka", Warszawa, 1953.
  5. Charlotte Steinbrücker: Listy D. Chodowieckiego. Berlin, 1921.

    Monografie o Danielu Chodowieckim zawierające katalog jego prac, wydane w niedawnych latach:

  6. Elisabeth Wormsbächer: Daniel Nikolaus Chodowiecki. Kunstbuchverlag Galerie J.H. Bauer, Hannover, 1982.
  7. Jens-Heiner Bauer: Daniel Nikolaus Chodowiecki. Kunstbuchverlag Galerie J.H. Bauer, Hannover, 1984.






Copyright © 1997-2007 Zwoje