DANIEL CHODOWIECKI Z GDANSKA





ANDRZEJ JAROSLAW CHILECKI


W czasach Oswiecenia tworzyli jeszcze artysci zwiazani z epoka Baroku, jak Szymon Czechowicz, tworca sciennych malowidel Stanislaw Stroinski, barokowy przynajmniej we wczesnej fazie swej tworczosci Tadeusz Kuntze i pracujacy w Berlinie gdanszczanin Daniel Chodowiecki.

Tadeusz Kuntze, urodzony w roku 1730, nazywany we Wloszech Tadeo Polacco, byl wlasciwie niemieckiego pochodzenia. Jego rodzice przyjeli jednak polskie obyczaje i nauczyli sie jezyka polskiego, ale nie zerwali kontaktow z rodzinnym Slaskiem. Mlody Tadeusz Kuntze, uzywajacy tez nazwiska Konicz, kariere artystyczna zawdzieczal krakowskiemu biskupowi Jozefowi Jedrzejowi Zaluskiemu. Wczesne lata spedzil w Krakowie, zajmujac sie malarstwem religijnym, pozniejsze w Rzymie, gdzie zamieszkal na stale. Malowal obrazy alegoryczne, rodzajowe i portrety. Najbardziej znane sa Fortuna i Wienczenie poety.

* * *

W podobnej sytuacji znalazl sie Daniel Mikolaj Chodowiecki, ktory z Gdanska, lezacego wowczas na obszarze Polski, przeniosl sie do Berlina.


Daniel Chodowiecki: Autoportret.
Wklad Chodowieckiego w osiemnastowieczne malarstwo, przede wszystkim niemieckie, jest olbrzymi. Wykonal on okolo 2000 sztychow (miedziorytow) oraz okolo 2200 rysunkow [1]. Wiekszosc z nich zachowala sie do dnia dzisiejszego.

Chodowiecki malowal, rysowal i rytowal typy przechodniow na ulicach, oddawal wiernie zycie mieszczanstwa i arystokracji. Malowidla, rysunki i sztychy Chodowieckiego zastepuja poniekad fotografie, w kazdym razie plastycznie udostepniaja nam dokladny obraz zycia codziennego w XVIII wieku. Przedstawione przez niego sceny, pelne zywotnosci i humoru, stanowia jedno z najwazniejszych zrodel ikonograficznych o osiemnastowiecznych zwyczajach.


Daniel Chodowiecki: Rodzina malarza, 1771

* * *

Szlachecki rod Chodowieckich spod Gniezna od kilku pokolen byl dysydencki w sensie zarowno religijnym jak i obyczajowym: nalezeli do Braci Czeskich (wyroslych z husytyzmu) i trudnili sie handlem. Dziad Daniela, Christian, przeniosl sie do Gdanska i zajal sie handlem zbozem. Jego brat, Jan Sereniusz, byl ministrem Braci Czeskich.

Daniel Chodowiecki urodzil sie 16 pazdziernika 1726 w Gdansku. Ojciec jego, Gottfried, byl kupcem zbozowym w Gdansku, matka, Maria Henrietta, byla corka slynnego gdanskiego zlotnika Daniela Ayrera i francuskiej hugonotki de Vaillet, ktorej rodzina zmuszona byla uchodzic z Francji przed przesladowaniami religijnymi i politycznymi.

Po wczesnej smierci ojca, kilkunastoletni Daniel praktykowal jako uczen kupiecki w sklepie kolonialnym swojej ciotki o nazwisku Broelmann. Mlodego Daniela pociagalo jednak malarstwo, w tym kierunku bowiem wykazywal zainteresowanie i nieprzecietne zdolnosci.

Predko porzucil kupiectwo i w roku 1743 przeniosl sie do Berlina. Poswiecil sie tam studiom malarstwa i rysunku. Na zycie zarabial malarstwem emaliowym, ktorym ozdabial rozne, modne wowczas przedmioty, jak puzderka, bransoletki, brosze, medaliony, breloki, tabakiery i kubki do wina. Zdobione filigranowymi rysunkami przedmioty, bez trudu sprzedawal w sklepie swego wuja Ayrera.

Hugenotow, ktorzy opuscili byli Francje w roku 1685 po zniesieniu przez Ludwika XV edyktu nantejskiego przygarnal krol pruski Fryderyk Wilhelm. Otrzymali liczne przywileje. Byli swietnie zorganizowani; mieli samorzad sadowy, oswiatowy, koscielny, charytatywny, co pozwolilo im zachowac narodowa i religijna odrebnosc. Po przyjezdzie do Berlina, Chodowiecki powolal sie na swoje wiezi z hugenotami i zostal niebawem przyjety do francuskiej kolonii w Berlinie. Piastowal w niej nawet szereg wysokich funkcji.

Studiowal u Christiana Bernharda Rode, znanego niemieckiego malarza i grafika (1725-1797), ktory roztoczyl opieke nad zdolnym uczniem. Slawe i spory majatek zdobyl Chodowiecki, gdy zaczal dostarczac rycin do ksiazek i sztychow do modnych wowczas kalendarzy. W roku 1755 ozenil sie z Jeanne Barez, ktora, podobnie jak jego babka, byla francuska hugenotka. Z malzenstwa mial trzy corki i dwoch synow. Jeden z synow, Wilhelm (1765-1805), poszedl w slady ojca i zajmowal sie malarstwem; malowal sceny z polowan i krajobrazy. W roku 1764 Daniel Chodowiecki zostal czlonkiem, w 1790 wicedyrektorem, a w 1797 dyrektorem slynnej berlinskiej akademii sztuk pieknych.


Daniel Chodowiecki: Oswiadczyny poety.
Chodowiecki zajmowal sie takze malarstwem sztalugowym i namalowal dramatyczno-sentymentalna kompozycje p.t. Pozegnanie z rodzina niewinnie skazanego Calasa. Ale przede wszystkim byl rytownikiem. Za mlodu pozostawal pod wplywem francuskiego rokoka, ale wlasciwe mu poczucie rzeczywistosci odstreczalo go zarowno od rokoka jak i klasycyzmu a sklanialo do tzw. "malego" mieszczanskiego realizmu [2], czego znakomitym dowodem sa wykonane przez niego szkice i rysunki, niekiedy satyryczne, przypominajace sztychy Williama Hogartha. Widac tez w tworczosci Chodowieckiego wplyw wspolczesnych mu malarzy francuskich: sentymentalnego Jean-Baptiste Greuze i wytwornego Nicholas Lancret.

Szczegolnie cenione sa jego malenkich rozmiarow (ok. 8 cm x 5 cm), delikatne i bogate w tonacji ryciny (miedzioryty), czesto o charakterze ilustracyjnym. Chodowiecki ilustrowal m. in. pierwsze wydania dziel Goethe'go, dramaty Schillera, poezje Lessinga, rozprawy niemieckiego pedagoga Johanna Bernharda Basedowa (np. Elementarwerk) pisma filozofa i i pisarza szwajcarskiego, Johanna Kaspara Lavatera (Physiognomische Fragmente; "Fizjonomiczne fragmenty") oraz poematy Klopstocka. Ilustrowal niemieckie Kalendarze Historyczno-Genealogiczne i brytyjskie Kalendarze Historyczne.

W roku 1773 odbyl z Berlina podroz do rodzinnego Gdanska. Podrozowal konno przez osiem dni, poniewaz nie znosil jazdy pocztowym dylizansem. Wtedy powstal slynny cykl rycin Podroz do Gdanska (Von Berlin nach Danzig. Eine Künstlerfarht im Jahre 1773.), wydany kilkakrotnie drukiem w postaci dzienniczka-szkicownika, zawierajacego 108 rysunkow. [3].


Daniel Chodowiecki: Polski flisak, 1782.
W czasie pobytu nad Motlawa artysta rysowal liczne sceny z zycia Polakow i Niemcow w Gdansku, glownie szlachty polskiej - "fetes galantes" - zamoznego mieszczanstwa niemieckiego. Narysowal staroscine Ledochowska, wojewodzine Przebedowska, rodzine straznika koronnego Franciszka Czackiego, swietna ironiczna scene obiadu z prymasem Gabrielem Janem Podoskim, ktory znalazl sie w Gdansku po pierwszym rozbiorze Polski.


Daniel Chodowiecki: Szlachcic polski (prawdopodobnie Franciszek Czacki), 1773.
Interesowal sie zywo tematyka polska, rytujac w latach 1993-1797 sceny z historii Polski, z czasow Mieszka I, Boleslawa Chrobrego, Kazimierza Wielkiego, Konrada Mazowieckiego, Jana Sobieskiego, Stanislawa Leszczynskiego, Sejmu Czteroletniego i uchwalenia Konstytucji 3-Maja, ktorej poswiecil cykl rycin [4].
Daniel Chodowiecki:
Pojedynek dwoch senatorow
w r. 1574.
Daniel Chodowiecki:
Uchwalenie Konstytucji 3-Maja, 1793.
Daniel Chodowiecki:
Alegoria Konstytucji 3-Maja, 1793.
Chodowiecki nie zatracil poczucia polskiego pochodzenia, choc nie wladal juz jezykiem polskim. Mial wiele sentymentu do kraju swoich przodkow.

Tworca pieknych rysunkow i rycin, pochodzacy z rodziny polsko-francusko-niemieckiej, pisal w roku 1796 do krakowskiego atronoma, matematyka i miniaturzysty Jozefa Franciszka Leckiego: "Mam sobie za zaszczyt byc prawdziwym Polakiem." [5], co kaze go zaliczyc do artystow dzielacych swoj talent miedzy dwa narody, w tym wypadku niemiecki i polski. Zmarl w Berlinie 7 lutego 1801 i zostal pochowany na cmentarzu francuskim.


Wiadomosci, 36/1223, Londyn, 7 wrzesnia 1969.


Bibliografia:
  1. Katalog miedziorytow Daniela Chodowieckiego zostal opracowany przez A.Wilhelma Engelmana w Lipsku (1856) i przedrukowany w Niemczech w roku 1926.
  2. J. Jahn: D. Chodowiecki und die küstlerische Entdeckung des Berliner bürgerlichen Alltags. Berlin, 1954.
  3. M. Stu¨bel Reisetagesbuch. Berlin, 1930.
  4. Daniel Chodowiecki. 64 reprodukcje (tematyka polska). Oprac. W. Zawadzki, wstep Andrzej Ryszkiewicz. Wydawnictwo "Sztuka", Warszawa, 1953.
  5. Charlotte Steinbrücker: Listy D. Chodowieckiego. Berlin, 1921.

    Monografie o Danielu Chodowieckim zawierajace katalog jego prac, wydane w niedawnych latach:

  6. Elisabeth Wormsbächer: Daniel Nikolaus Chodowiecki. Kunstbuchverlag Galerie J.H. Bauer, Hannover, 1982.
  7. Jens-Heiner Bauer: Daniel Nikolaus Chodowiecki. Kunstbuchverlag Galerie J.H. Bauer, Hannover, 1984.





Copyright © 1997-2001 Zwoje