POLSKIE PLAKATY
– BOJ NA PAPIERZE

FRANK FOX

Polskie plakaty zobaczylem po raz pierwszy w roku 1982, kiedy przedstawiono mnie mlodemu filmowcowi z Polski. Byl on jednym z wielu polskich studentow, ktorzy utkneli na Zachodzie, gdy rzad polski oglosil stan wojenny w grudniu 1981. Szybko otworzyl on zwawy byznes wystawiajac i sprzedajac plakaty w Nowym Jorku i okolicy. Plakaty trzymal pod lozkiem, zwiniete w grube bale. Wypraktykowanym ruchem bazarowych handlarzy rozwinal je przede mna, niczym kolorowe orientalne dywany. Jego skromne wysilki sprywatyzowania tego, co bylo przedsiebiorstwem panstwowym swiadczyly, ze duch przedsiebiorczosci byl nadal zywy w tamtym rejonie swiata, gdzie slowo "business" pozostawalo tabu. Retrospektywnie, wydaje sie, ze istnial juz byl wtedy w Polsce "rynek" na plakaty, ktory wyprzedzil otwarcie innych prywatnych sektorow. Artysci plakatu, indywidualisci z temperamentu i przedsiebiorcy z koniecznosci, sprzedawali plakaty zbieraczom w kraju i za granica. Galerie, kina i teatry w Polsce zamawialy plakaty i sprzedawaly je ze znacznym zyskiem. Polskie plakaty staly sie waluta.

Polski plakat w europejskim kontekscie

Polska zawsze byla w czolowce nowoczesnej sztuki plakatowej. Kazda faza postepujacego na Zachodzie ciagu stylow znajdowala swoj odpowiednik w rozwoju polskiego plakatu. (Zaswiadcza o tym niedawna publikacja: Elena G. Millie, Zbigniew Kantorosinski: The Polish Poster: From Young Poland through the Second World War, Library of Congress, 1993). "Mloda Polska" byla u schylku XIX i w poczatkach XX wieku ruchem w sztuce, literaturze i architekturze, zwiazanym z europejska Secesja, Art Nouveau i Jugendstil. Powstala w Krakowie, rzadzonym wowczas przez Austrie, zaborce mniej opresyjnego niz Rosja i Prusy, dwa inne mocarstwa, ktore dokonaly rozbiorow Polski. W latach 1870-1890, okresie zdominowanym przez plakatowe prace Jules Chéret'a i Hénri Toulouse-Lautrec'a we Francji, polscy artysci takze zaczeli uprawiac te forme sztuki. Ich prace odzwierciedlaly zywe zainteresowanie sztuka stosowana, szczegolnie sztuka ludowa. Autorzy w/w publikacji stwierdzaja: "obraz, ktory poprzednio byl malym drzeworytem lub sztychem, teraz wykonany jako kolorowa litografia, urosl do centralnego punktu ogniskujacego plakat. Zamiast dodawac tekst tradycyjnym sposobem u gory lub u dolu obrazu, artysci uczynili typografie integralna czescia projektu plakatu."

Stanislaw Kamocki: Bal Artystyczny, 1899.

Pierwsza Miedzynarodowa Wystawa Plakatu miala miejsce w Krakowie w roku 1898, a w 1901 zalozono Towarzystwo Polskiej Sztuki Handlowej. Te dwa wydarzenia i te dwie daty ilustruja gwaltowny rozwoj polskiego plakatu. Podczas gdy w Zachodniej Europie sztuka plakatowa rozblyskiwala i zanikala, w Polsce nieprzerwanie rosla ona na znaczeniu, podsycana swoim unikalnym zwiazkiem z narodowymi aspiracjami narodu polskiego.

Tadeusz Gronowski: Wielka zabawa kostiumowa, 1917.	Bogdan Nowakowski: Oset, 1917.

W roku 1918 Polska odzyskala niepodleglosc, ktorej byla pozbawiona przez prawie 150 lat. Poczas krotkiego, dwudziestoletniego okresu wolnosci, polscy artysci plakatu wyrobili swoja wlasna klase. Centrum sztuki plakatowej przesunelo sie z Krakowa do bardziej kosmopolitycznej Warszawy, w ktorej staly sie slawne dwa nazwiska projektantow plakatow, Tadeusz Gronowski i Edmund Bartlomiejczyk. Obaj artysci byli wychowankami Wydzialu Architektury Politechniki Warszawskiej. Polaczenie sztuki graficznej i architektury wywarlo znaczny wplyw na mlodych artystow. To Gronowski - we wlasnym atelier i z miedzynarodowa reputacja, podniesiona jego kontaktami ze slynnym francuskim projektantem plakatow A.M. Cassandre - wprowadzil polski plakat na droge do jego przedwojennej slawy. Gronowski, uzywajac opracowana przez siebie technike rozpylania farby, stworzyl wybitne plakaty w stylu Art Deco. Jego szeroko rozpowszechniony plakat Radion Sam Pierze, z imponujacym czarnym kotem, ktory wyskakuje bialy z proszku do prania, zdobyl nagrode na Miedzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryzu w roku 1925. Reprodukowany w Wielkiej Encyklopedii Brockhausa w roku 1933, plakat ten zostal uznany za jeden z wielkich plakatow pierwszej cwierci dwudziestego wieku.

Tadeusz Gronowski: Radion sam pierze, 1925.

Tadeusz Gronowski: Zawody Challege i Gordon Bennet, 1934.	Tadeusz Gronowski: Balet Polski, 1937.

W latach dwudziestych i trzydziestych, rzad polski i firmy komercyjne szeroko korzystaly z plakatow dla reklamy turystyki, przemyslu, handlu, sportu, kolei, budowy statkow i powstajacego wowczas przemyslu filmowego.

Jan Mucharski: minely czasy prababek, 1932.

Druga wojna swiatowa i jej poklosie

Polska byla zawsze ziemia symboli, krajem gdzie religijne ikony jednoczyly ludzi w czasach narodowych klesk, gdzie kotwica zlozona z liter P i W, ktora znaczyla "Polska Walczy", byla malowana na murach jako wyzwanie podczas okupacji niemieckiej w drugiej wojnie swiatowej.

Warszawa, 1945.

Chociaz byla to dzialalnosc karana smiercia, podziemna prasa w slowie i obrazie rozpowszechniala satyryczne docinki przeciwko okupantom. Taki gorzki, cyniczny humor wojenny charakteryzowal polski plakat w nastepnych latach.

Zakonczenie konfliktu wojennego nie przynioslo wolnosci wypowiedzi. Orzel z korona, swiadectwo dawnej chwaly Polski, zostal zakazany przez komunistow, podobnie jak portrety przedwojennych przywodcow panstwowych. Komunisci wykorzystywali plakaty do nawolywania umeczonych ludzi do odbudowy, jak rowniez do politycznej propagandy, bedacej w rzeczywistosci zastraszaniem ludzi. Ale wynedzniala ludnosc laknela czegos wiecej niz slogany. Stalo sie wiec wyzwaniem dla projektantow plakatow by zaspokoic wymagania wladz a rownoczesnie spelniac krytyczne oczekiwania nieposkromionego narodu. Mlodzi artysci zostali przyciagnieci przez te zuchwala forme wyrazu. Sztuka plakatowa wydawala sie wykwitac z rozpadlin zrujnowanych ulic. Polacy lubowali sie w kolorowych arkuszach papieru, ktore zakrywaly pelne blizn mury z cegly i malty ich szarych miast, gdzie jeszcze niedawno okupacyjne plakaty obwieszczaly czarnymi literami godzine policyjna, deportacje i egzekucje. Smiali, niepokorni projektanci plakatow przypadli ludziom do serca; ludzie osadzali ich dziela tak, jakby ktos osadzal chwiejne i niebezpieczne wyczyny linoskoczkow. Wybaczali tym artystom nawet obowiazkowe plakaty na 1 Maja albo urodziny Lenina, dopatrujac sie takze i w tych obrazach pewnej zamierzonej (lub niezamierzonej) ironii. Polacy i artysci znali dopuszczalne granice protestu i potrafili rozroznic miedzy publicznym posluszenstwem a prywatnym buntem. Artysta mogl gryzc reke, ktora go zywila, ale nie za mocno.

Wsrod milionow, ktore zginely w Polsce podczas drugiej wojny swiatowej bylo wielu z najlepszych artystow. Ci, ktorzy przezyli, wsrod nich Tadeusz Gronowski, Tadeusz Trepkowski, Eryk Lipinski, Jozef Mroszczak i Henryk Tomaszewski, zdolali na nowo rozniecic te zdolnosc tworcza, ktora charakteryzowala przedwojenne pokolenie artystow [1].

Henryk Tomaszewski: Wystawa rzezby Henry Moore'a, 1969.

W latach 1950. wykladowcy Warszawskiej Akademii Sztuk Pieknych, a w szczegolnosci jej wybitny profesor Henryk Tomaszewski (ktory zdobyl piec medali na Miedzynarodowym Biennale Plakatu w Wiedniu w 1948 roku), przyciagali utalentowanych studentow, dla ktorych hojne panstwowe stypendia i szeroka, rozrastajaca sie publicznosc, stworzyly bardziej przychylne otoczenie niz bylo to w innych krajach wschodnioeuropejskich. Polscy cenzorzy, rozumiejacy znaczenie polskich plakatow w kraju i za granica, byli mniej srodzy niz ich odpowiednicy w Zwiazku Sowieckim.

Jozef   Mroszczak: Borys Godunow, 1955.

Utworzenie Wydawnictwa Artystyczno-Graficznego, ktore przyznawalo mlodym projektantom plakatow doroczna nagrode im. Trepkowskiego oraz wydawanie magazynu Projekt, w ktorym czesto prezentowano plakaty i ich wystawy, podkreslalo znaczenie tej sztuki. Doswiadczeni artysci oceniali nowicjusza poprzez jego umiejetnosci obrazu i liternictwa. Artysci, ktorzy w domu czesto nie mieli nawet odpowiednich pedzli i farb, mogli podrozowac za granice, co wowczas bylo rzadkim przywilejem. W pogoni za poparciem ze strony tworczych elit, wladze sklonne byly nie dostrzegac panoszacego sie ucierania im nosa przez artystow, ktorych plakaty chytrze zdobywaly uszczesliwione, mocne zrozumienie ze strony cynicznej polskiej publicznosci. W pietnascie lat po zakonczeniu wojny, mlodzi zaczeli sluchac Beatles'ow w Radio Luxembourg i rzucili sie na "bikiniarskie" kolory. Patrzyli na plakaty jak na okno na Zachod.

Kiedy polskie spoleczenstwo zaczelo odzywac, pojawilo sie nowe pokolenie artystow, ktorych nazwiska wkrotce staly sie znane, a ich style staly sie rozpoznawalne, jak ich twarze i podpisy. Byli wsrod nich Waldemar Swierzy, ktorego spryskane kolorami obrazy byly szeroko nasladowane;

Waldemar Swierzy: Czerwona oberza, 1955.

Jan Mlodozeniec, ktorego dekoracyjne wzory przypominaly wycinanki sztuki ludowej;

Jan Mlodozeniec: Wyprawa w przeszlosc, 1954.

Roman Cieslewicz, ktorego abstrakcje, collages i fotomontaze nawracaly do okresu kontruktywizmu (zaprojektowal on m. in. plakat do slynnego przedstawienia Dziadow Adama Mickiewicza w Warszawie w 1967 roku);

Roman Cieslewicz: Festiwal Chopinowski w Dusznikach, 1958.

Roman Cieslewicz: Dziady, 1967.

Roman Cieslewicz: Franz Kafka - Proces, 1968.

Jan Lenica, ktorego obrazy byly indywidualistyczne i ironiczne;

Jan Lenica: Cena strachu, 1955.

Jan Lenica: Fedra, 1957.

i Franciszek Starowieyski, ktorego szalenczo erotyczne i skatologiczne plakaty uczynily ulubiencem mlodszego pokolenia.

Franciszek Starowieyski: Panna mloda w zalobie, 1969.

Franciszek Starowieyski: Franz Kafka - Zamek, 1967.

Polski styl -

Zlota era polskiej sztuki plakatu

W polowie lat 1960., "Polski Styl" - styl "niezaleznosci i bystrosci rozumu" (jak to okreslil jeden z krytykow), charakteryzujacy sie sarkazmem, prostota i nowatorskim liternictwem - skrystalizowal sie w pracach uderzajaco duzej liczby artystow. Jak tak maly kraj mogl wydac taka mglawice artystow plakatu? W zadnym innym kraju nie bylo tak silnego poczucia identyfikacji miedzy artysta a publicznoscia. Polski plakat stal sie glosem ludzi, zuchwalym ale i powaznym, tradycyjnym, ale i nieprzewidywalnym. Wladze, starajac sie zrobic z plakatu medium informacji i politycznej zachety, sposorowaly sztuke, ktora, ironicznie, miala stac sie nosnikiem spolecznego i politycznego krytycyzmu, ktory to te same wladze probowaly tlumic. Ale to mialo nastapic dopiero w przyszlosci. W miedzyczasie, dekada lat szescdziesiatych stala sie znana z miedzynarodowych pokazow i duzych wystaw polskich plakatow. Polskim artystom plakatu udalo sie to, co nie udalo sie pokoleniom innych artystow - zdolali rozmazac, jezeli nie wyeliminowac, przynajmniej w swoim kraju, linie odgraniczajaca sztuki komercyjne i piekne.

W roku 1966, w uznaniu wzrastajacego znaczenia polskiej sztuki plakatu, w warszawskiej galerii "Zacheta" odbylo sie Pierwsze Miedzynarodowe Biennale Plakatu. Rownoczesnie w warszawskim Muzeum Narodowym odbyla sie duza retrospekcyjna wystawa plakatow.

Jan Lenica: Wozzeck, 1964.

W tym samym roku Jan Lenica zdobyl zloty medal za swoj plakat Wozzeck, opery Albana Berga. Wozzeck Lenicy, wizerunek udreki, przedstawiany w licznych pracach o historii plakatu, byl okreslany jako "miedzynarodowa ikona lat 1960.", nie tylko jako prekursor plakatu psychodelicznego, ale takze jako emblematyczny plakat protestu. Pytany o swoja prace, Lenica porownywal ten plakat to jazz'u. Plakat musi spiewac, twierdzil. Naciskany by wyjasnil co jest wazniejsze - oko czy umysl - odpowiedzial: "ucho".

Jan Lenica: Verdi - Otello, 1968.

W roku 1967 Bronislaw Zelek stworzyl niezwykly, anatomicznie ekspresyjny plakat Glod do filmu opartego na wstrzasajacej ksiazce Knuta Hamsuna pod tym samym tytulem.

Bronislaw Zelek: Glod, 1955.

4 czerwca 1968, otwarto w palacu w Wilanowie muzeum plakatu, pierwsza w swiecie instytucje, poswiecona w calosci plakatowi. Od tego czasu, z wyjatkiem okresu stanu wojennego, Biennale Plakatu stalo sie powazanym miedzynarodowym oknem wystawym sztuki plakatowej, z pracami nadsylanymi z calego swiata dla ich oceny w Warszawie. Polskie spoleczenstwo nadal popieralo ten rodzaj sztuki, wzrastala liczba kolekcjonerow plakatow. W latach 1970. drukowano okolo 10,000 plakatow rocznie. Teatry i kina w calym kraju zamawialy u roznych projektantow plakaty dla tego samego wydarzenia. Wyniki byly oceniane przez zroznicowana publicznosc.

Waldemar Swierzy: Biesy, 1972.	Waldemar Swierzy: Ziemia obiecana, 1974.

Oddzielna kategorie stanowily w latach 1960. i 1970. znakomite plakaty filmowe niezwykle popularnych w Polsce westernow amerykanskich. Jednym z najwybitniejszych ich tworcow byl Jerzy Flisak.

Jerzy Flisak: W kraju Komanczow (The Comancheros), 1965.

W roku 1979, esej pt. "Polskie Plakaty - Milczacy Glos Ludzkosci" napisany przez slynnego japonskiego artyste plakatu i historyka sztuki Yusaku Kamekura, tresciwie uchwycil to, co wyroznialo polski plakat. Jego zdaniem, polskie plakaty "kipia ludzkoscia ... promieniuja potezna energia... [i sa] nade wszystko poetyckie." Polski plakat, pisal on, jest "poteznym pradem indywidualistycznego wyrazenia, prawie bez porownania." i "zagorzale wystrzega sie wszystkich zewnetrznych wplywow, skulony gleboko w dobrze ufortyfikowanej twierdzy" ... "surrealistyczny posmak tego plakatu, oddany przez recznie pisane litery, tanczy po papierze." Uderzajaca nieskrepowana struktura polskiej sztuki plakatu - twierdzil Kamekura - w rzeczywistosci utrzymuje niesamowicie dokladna rownowage. Doprawdy wysoka to ocena od wybitnego artysty i krytyka, oddalonego o pol swiata [2].

Franciszek Starowieyski: Sanatorium Pod Klepsydra, 1973.

Jak czesto w przeszlosci Polski, studenci byli barometrem zmian. Wroclaw (dawniej niemiecki Breslau), ktory nazywano "Dzikim Zachodem" gdy konferecja w Jalcie w 1945 roku odebrala go Niemcom i przywrocila Polsce, stal sie magnesem dla mlodych Polakow ze wschodnich miast, takich jak Lwow, wcielonych (przez te sama konferencje) do Zwiazku Sowieckiego. Od polowy lat 60. do polowy lat 70., Wroclaw stal sie centrum teatralnej, artystycznej i muzycznej polskiej awangardy. Wroclaw byl siedziba Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego oraz slawnego teatru pantominy Henryka Tomaszewskiego i eksperymentalnego Teatru Stu, w ktorym grupa utalentowanych mlodych ludzi szlifowala swoje umiejetnosci muzyczne, artystyczne i teatralne. W nim to student sztuki Jan Sawka i inni artysci, jak Jan Jaromir Aleksiun i Eugeniusz "Get" Stankiewicz, tworzyli smiale plakaty i scenografie.

W roku 1979, Rafal Olbinski, pozniejszy emigrant, stworzyl plakat do filmu Andrzeja Wajdy Czlowiek z zelaza. Na tym plakacie, ktory wkrotce potem stal sie jednym z najbardziej reprodukowanych i znanych plakatow "Solidarnosci", glowa robotnika rozkrusza sciskajaca ja betonowa obrecz. Przeslanie bylo oczywiste. W nierownej walce miedzy uciskiem i wolnoscia, potega umyslu bierze gore.

Rafal Olbinski: Czlowiek z zelaza, 1979.

14 sierpnia 1980 w stoczni im. Lenina w Gdansku wybuchnal strajk, ktory stworzyl "Solidarnosc" i wylonil Lecha Walese jako jej przywodce. Ludzie na calym swiecie przyzwyczaili sie do widoku Stoczni Gdanskiej oblepionej symbolami i plakatami. Mlody projektant plakatow, Jerzy Janiszewski, zaprojektowal logo, ktore wkrotce pojawilo sie masowo na ulicach w Polsce i za granica. W tym upajajacym okresie, ulice w Polsce zaczely przypominac galerie plakatow. Plakaty "Solidarnosci" zaprojektowane przez artystow, ktorzy wyemigrowali z Polski, byly wystawiane w Paryzu, Londynie i Nowym Jorku dla poparcia walki, jaka toczyla sie w ich kraju. I chociaz "Solidarnosci" wymierzono ciezki cios wprowadzajac 13 grudnia 1981 stan wojenny, niepodleglosc zostala opozniona tylko o dekade.

W roku 1989 Tomasz Sarnecki przetworzyl czarno-bialy plakat Mariana Stachurskiego z roku 1959 do filmu W samo poludnie z Gary Cooper'em - w plakat wyborczy "Solidarnosci." W nowej wersji, Gary Cooper, pamietny, idacy powoli wysoki szeryf, w prawej dloni sciskal zlozona kartke wyborcza a na gwiezdzie szeryfa mial przypieta oznake "Solidarnosci." Poslanie u dolu plakatu bylo krotkie i istotne: "W Samo Poludnie / 4 Czerwca 1989." Wygrane przez "Solidarnosc" pierwsze, czesciowo wolne wybory, byly poczatkiem szybkiego upadku komunizmu w Polsce.

Tomasz Sarnecki: W samo poludnie, 1989.

Polscy artysci plakatu w kraju i w swiecie

Rafal Olbinski i Jan Sawka, utalentowani artysci plakatu, przyjechali do Stanow Zjednoczonych na krotko przed wprowadzeniem stanu wojennego.

Rafal Olbinski: Say No To Drugs, 1994.

Olbinski zdobyl nagrode na dziewiatym miedzynarodowym konkursie na najlepszy plakat roku 1994. Say No To Drugs Before It's Too Late przedstawia umierajacego golebia w ksztalcie obejmujacych, jakby modlacych sie dloni. Zgloszony przez Urban Art International, przy wspoludziale UNESCO i American Institute of Graphic Artists, plakat Say No to Drugs zdobyl takze prestizowa nagrode Prix Savignac (na czesc slynnego francuskiego artysty plakatu ulicy), przyznawana plakatom, ktore najlepiej prezentuja "zwiezle przeslanie, uderzajace widza pieknem i oszczednoscia obrazu."

Rafal Olbinski: The Occasional Loss of Identity
(projektowany plakat na Dzien Ziemi), 1994.

W ostatnich latach, obok plakatu, Olbinski rozwinal ilustratorstwo, a przede wszytkim malarstwo, ktore jest jak poezja w kolorze, metafora, paradoks, surrealistyczny niemal absurd, majacy jednak swoje znaczenie. Autor licznych plakatow oper (m.in. Rigoletto i La Traviata dla New York City Opera, ostatnio wydal ksiazke o swoich plakatach operowych: Olbinski and the Opera, (Patinae, Inc., Stamford, CT, 2000).

Rafal Olbinski: Rigoletto, 1991.

Jan Sawka rowniez zrobil blyskotliwa kariere w Polsce, Stanach Zjednoczonych i gdzie indziej w swiecie. Jego plakaty, obrazy, dekoracje widowisk i scenografie teatralne pokazywane byly w calej Europie. Zostal uhonorowany w Japonii, kraju o tradycji wlasnej, doskonalej sztuki graficznej. Sawka laczy swoja sztuke z mediami muzycznymi i elektronicznymi. Opracowywal oprawe plastyczna widowisk rock-music w Stanach Zjednoczonych oraz widowisk typu swiatlo i dzwiek w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. W ostatnim okresie zajmuje sie glownie rzezba.

Prace Olbinskiego i Sawki sa dowodem uniwersalnosci symbolow a takze preznosci i zywotnosci polskiej sztuki plakatu. Say No to Drugs Olbinskiego i Solidarnosc Sawki sa przykladami najlepszej polskiej sztuki plakatu.

Plakaty innych polskich artystow rowniez staly sie szeroko znane na swiecie. Artysci tacy, jak Mieczyslaw Gorowski (Policja Mrozka; Kultura zydowska),

Mieczyslaw Gorowski : Kultura zydowska w Polsce, 1989.

Andrzej Pagowski ( Robotnicy-80; Papierosy sa do dupy), Jerzy Czerniawski (Studium o Hamlecie), Wieslaw Walkuski (Danton; Tootsie; Caravaggio),

Wieslaw Walkuski: Danton, 1982.

Eugeniusz "Get" Stankiewicz (Rzeznia; Bocaccio), Leszek Drzewinski (Prognoza pogody), Jan Jaromir Aleksiun (Anna Livia), Edward Lutczyn (Rocky), Wieslaw Rosocha (Malowany ptak), Wiktor Sadowski (My Fair Lady; Goya; Mackbeth),

Wiktor Sadowski: My Fair Lady, 1986.

Wiktor Sadowski: Goya, 1983.

Roman Kalarus (Ratujmy srodowisko), Stasys Eidrigevicius (Wesele krwi; Hommage a Vincent), Mieczyslaw Wasilewski (Powstanie Warszawskie - 50. rocznica, 1994) - sa swiadectwem nieprzerwanego rozwoju polskiego plakatu.

* * *

Gdy spotyka sie, jak ja, polskich artystow plakatu, tak w Stanach Zjednoczonych jak i w Polsce, uderza zarowno osobowosc artysty jak i jego prace. Parafrazujac Marshall'a MacLuhan'a, artysta jest raczej medium niz przeslaniem. Polski projektant plakatu wykorzystuje kazdy wytwor swojej wyobrazni, w zadziwiajacym stopniu przetwarza sie sam w swoje dzielo i jego symbole. Jest to, moim zdaniem, najbardziej oryginalna cecha polskiego plakatu.

Eugeniusz Stankiewicz czesto uzywa swojej podobizny by wzmocnic ironie rozproszonego przeslania plakatu. Jan Sawka zabiera widza w biograficzna podroz, ktora ukazuje wizerunki jego zony i przyjaciol, a byc moze nawet wrogow.

Jan Sawka: Dreszcze, 1981.

Starowieyski rysuje wstrzasajacy, apokaliptyczny rebus swoich wspomnien z czasow dziecinstwa i wojny oraz apokryficznych, fantastycznych dzieciecych opowiesci. Fascynujacy jest rowniez wysilek kazdego artysty by stworzyc unikalne dla niego liternictwo. To ustalone liternictwo identyfikuje dzielo i artyste tak niezatarcie jak odcisk palca. Czasami wydaje sie, ze wyglad artysty znajduje odbicie w plakacie, stwarzajac "body language", ktory laczy atyste i jego dzielo. Wiotkie i precyzyjne linie plakatu Henryka Tomaszewskiego sa jak linie jego twarzy - intensywne i ekspresyjne, krzaczaste brwi sa brwiami kota wyskakujacego z jego karykatur. Jan Mlodozeniec, ze swoja mocna, stoicka, chlopska twarza, bezblednie ucielesnia styl swoich plakatow, jego obrazy, zakreslone jak nozycami owczarza, wycinaja tradycyjne wzory.

Jest wiele przykladow, w ktorych mozna latwo dostrzec jak dalece artysta plakatu ustalil swoja wlasna symbolike.

Slub (Gombrowicza) Franciszka Starowieyskiego jest bogaty w aluzje, ktore przyniosly mu slawe.

Franciszek Starowieyski: Slub, 1975.

Na jego teatralnych plakatach sceny, jak przed stworzeniem swiata, lacza ksztalty ludzkie i zwierzece, narodziny i gnicie, a wszystko to jest splecione ta sztuka kreslenia, ktora czyni jego prace jedynymi w swoim rodzaju. Starowieyski mowi, ze, jak Vergili Dantego, "prowadzi on widza do cudow nieistniejacego miejsca". Jest to miejsce, swiat mar sennych, w ktorym dominuje apokaliptycznosc, wszystko jakby w barokowej konwencji. Ludzkie i zwierzece ksztalty przechodza w monstrualne formy, diabelskie zwierzeta o ostrych ogonach, glowach wychodzacych z ledzwi, gigantycznych, wylupiastych oczach, jak kobiece piersi oczach, o zmieniajacych ksztalt konczynach; drzewa o pniach i galeziach krwawiacych z rozlupanych kikutow.

Franciszek Starowieyski: Jak sie wam podoba, 1971.

Franciszek Starowieyski: Wiese Ehe (Bialy slub), 1978.

Starowieyski twierdzi, ze udalo mu sie "zatrzec granice miedzy swiatem ozywionym, a nieozywionym", ze w jego malarstwie "przedmioty posiadaja dar myslenia, podnoszacy je do rangi symboli ... [tak ze] krajobrazy, zwierzeta i rzeczy nie sa bez duszy."

Franciszek Starowieyski: Anatomia Czasu, 1978.

Milosnik baroku, stolarzy i malarzy barokowych, Hieronima Boscha w szczegolnosci, Starowieyski uwaza, ze "zadaniem awangardy jest zachowac z przeszlosci co tylko mozliwe."

Waldemar Swierzy: Cozes Ty za Pani, 1975.

Cozes Ty za Pani Waldemara Swierzego jest plakatem filmu pod tym tytulem, zas slowa pochodza z romantycznej zolnierskiej ballady o dziewczynie, wojnie i jej bohaterach. Po chwili dopiero widz orientuje sie, ze ta zywa aureola kolorow jest rozpryskiem krwi z glowy dziewczyny. Uzycie przez Swierzego kolorowych kropli i plam w jego plakatach, jest znane wszystkim zaznajomionym z polskim plakatem.

Jerzy Czerniawski: Studium o Hamlecie, 1975.

Studium o Hamlecie Jerzego Czerniawskiego laczy bogata kolorystyke zlotej korony z latwo rozponawalna, prochniejaca szczeka, ktora, jak czaszka Yoricka, jest dowodem daremnosci wladzy. Niewielu artystow moze dorownac swiecacym kolorom Czerniawskiego i jego technice malarskiej.

Roman Cieslewicz: Liberté- Wolnosc, 1981.

Liberté- Wolnosc Romana Cieslewicza przedstawia uderzajaca symbolike z innej epoki dla wyrazenia naszej wlasnej kondycji. W tym przypadku, monochromatyczna figura sredniowiecznej ofiary narysowana przez Lucasa Cranacha (1472-1553) ma dodana na twarzy rozmazana krew.

Leszek i Grazyna Drzewinscy: Prognoza pogody, 1982.

Prognoza pogody Leszka i Grazyny Drzewinskich, przedstawia obraz, ktory mozna znalezc na kilku ich plakatach: postac uwieziona za drutami lub kratami. Fragmentacja osobowosci jest tutaj wyrazona bardziej przez geometryczne wzory, niz przez krople zywej krwi, charakteryzujace plakat Swierzego.

Wiktor Sadowski: Zbrodnia i kara, 1985.

Zbrodnia i Kara Wiktora Sadowskiego jest dobrym przykladem pracy tego nagradzanego artysty. Jego styl laczy psychologiczne wejrzenie z gleboka wiedza o jego podmiocie, a wszystko to, wyrazone niezwyklym pedzlem siedemnastowiecznych mistrzow, tworzy efekt zarowno na czasie jak i ponadczasowy.

Jan Lenica: Don Giovanni.

Don Giovanni Jana Lenicy jest zarysowany plynacymi kolorami, tak typowymi dla tego bardzo utalentowanego artysty, ktorego styl zdolal wyrazic intelektualna ironie i dystans, nie umniejszajac poczucia bolu i cierpien, ktore oczekuja Dona. Plakaty Lenicy znane sa z ich niezrownanej estetycznej rownowagi.

W Dziecinnych pytaniach Andrzeja Pagowskiego, skomplikowana tematyka jest uczyniona prosta bez poswiecenia integralnosci obrazu. Faktura skrzydel skontrastowana jest z bezksztaltnoscia kamienia, anielska postac mlodzienca, przygnieciona bezcelowym ciezarem, jest, cierpieniem bez znaczenia.

Andrzej Pagowski: Papierosy sa do dupy, 1994.

Dosadny plakat Pagowskiego Papierosy sa do dupy (1994), na ktorym papieros wystaje z twarzy-dupy palacza, byl efektywnym orezem kampanii dla ograniczenia palenia w Polsce.

Mieczyslaw Gorowski: Policja, 1982.

Plakat Policja Mieczyslawa Gorowskiego, stworzony w stanie wojennym, przedstawia sznur kata, ktory nie tylko oplata szyje czlowieka, ale niszczy jego zdolnosc widzenia, mowienia i slyszenia. Jest to degradacja zmyslow. Kolory Gorowskiego sa ponure: glownie cetkowane odcienie brazu i zoltosci, zas efekt ziarna filmowej emulsji jest charakterystyczna cecha jego prac.

Pulaskie Spotkania Lalkarzy Stasysa Eidrigeviciusa sa, jak wiele innych jego plakatow (np. Hommage a Vincent), przypomnieniem gnomow i elfow zamieszkujacych jego rodzinna Litwe, uzytych tutaj w tradycji Boscha i Brueghela.

Stasys Eidrigevicius: Hommage a Vincent, 1990.

Stasys Eidrigevicius: XV Miedzynarodowe Biennale Ekslibrisu, 1994.

* * *

Wedlug Jana Lenicy, "istota polskiego plakatu lezy w rownym stosowaniu zasad obrony i ataku. Plakat musi zostac obroniony przed srodowiskiem, w ktorym jest umieszczony, musi konfrontowac architektoniczne otoczenie, niekoniecznie dla niego przeznaczone. Plakat musi rowniez walczyc z podejsciem publicznosci, ktora moze byc obojetna albo nawet wroga. Jedynym srodkiem dostepnym artyscie plakatu jest jego zdolnosc zadziwienia widza. Podobienstwo do innych plakatow niszczy te sile. Plakacista moze byc zmuszony zmieniac swoje podejscie, sposob wykonania obrazu, a nawet materialy. Polski plakat jest antyteza sztuki dekoracyjnej, poniewaz polega on na mocy intelektu tworcy, w przeciwienstwie do plakatu propagandowego czy handlowego, w ktorych artysta przekazuje idee kogos innego."

Czy polski plakat ma przyszlosc?

Polska byla krajem makabry, pudelek w pudelkach, sznurow i oczu, cial uwiezionych i wspomnien stlumionych, urazow, "ich" i "nas". Sztuka plakatu byla sposobem rozliczenia. - byla walka na arkuszu papieru.

Rafal Olbinski: Combat on Paper, 1996.

Ale podczas gdy upadek komunizmu przyniosl korzysci wielu ludziom, artystom plakatu nie przyniosl spodziewanych dobrodziejstw wolnosci. Nie przyznaja sie do tego, ale byc moze tesknia oni za dawnymi czasami. Rozsmakowali sie byli w grze, ktorej zasady potrafili (lub pozwalano im) naginac. Choc zalezni od stypendiow od Wielkiego Brata, artysci czasem mogli go gryzc. To byl ich najlepszy swiat. W swiecie, w ktorym osobiste zwyciestwa byly nieznaczne, byli bohaterami. Wszystko to uleglo teraz zmianie. Na polskich artystow plakatu przyszly ciezkie czasy. Reklamujacy sie stawiaja wymagania, ktorych artysci nie moga naginac. I, rzecz prosta, nie ma subsydiow na prace, ktore nie podobaja sie korporacyjnym sponsorom.

Wlasciciel galerii plakatow w Krakowie, Krzysztof Dydo, mowi:

"Jest co raz wiecej reklamowych plakatow, czesto robionych przez amatorow. Zagraniczne firmy reklamuja sie nie liczac sie z kosztami. Ich plakaty, czesto o wymiarach 3 x 5 metrow, zdaja sie miazdzyc opozycje. Jak moze polski plakat oglaszajacy Festiwal Muzyki Organowej trwajacy siedem dni wytrzymac konkurencje plakatu United Colors of Benetton, ktory jest czterokrotnie wiekszy i pozostaje rozklejony przez dwa miesiace!? To ponadto zmienia wyglad ulicy i szokuje tych, ktorzy pamietaja, jak to dawniej wygladalo. Ale polscy artysci sa dobrzy, jesli tylko da im sie szanse."

Niektorzy sa bardzo pesymistyczni co do przyszlosci polskiego plakatu, inni maja nieco nadziei. Wszak polski plakat, choc moze nie ma sie najlepiej, jest ciagle zywy.

---

Przypisy:

1. Dla pelnej informacji historycznej nalezy przypomniec, iz kilku wybitnych artystow plakatu, jak np. Tadeusz Trepkowski i Henryk Tomaszewki, bylo w okresie stalinowskim (juz w 1945) autorami uderzajacych, dobrych artystycznie plakatow propagandowych. Nawet Tadeusz Gronowski popelnil kilka rezimowych plakatow propagandowych.

   Byly to jednak "niewinne igraszki" w porownaniu z pracami np. Wlodzimierza Zakrzewskiego, autora powojennych plugawych plakatow, np. slynnego antyakowskiego plakatu "Olbrzym i AK zapluty karzel reakcji" oraz "AK - Bratobojcy", a pozniej propagandowych plakatow partii komunistycznej. (AMK)

2. Yusaku Kamekura byl autorem plakatu Igrzysk Olimpijskich Tokyo 1964, slynnego z pieknego oddania ducha japonskiej grafiki a rownoczesnie oszczednosci wyrazu. (AMK)

---

Zrodla:

Tekst ten jest oparty na nastepujacych artykulach autora w jezyku angielskim:

1. Frank Fox (Guest Curator): Polish Posters: Combat on Paper, 1960-1990. Katonah Museum of Art, Katonah. Exhibition Catalogue.
2. Frank Fox: "The Polish Paradox," affiche, No. 11, 1994. Bruil & Van de Staaij, The Netherlands.
3. Frank Fox: "Polish Posters Triumphant", The World and I, November 1988.
4. Frank Fox; "Stammering of the Human Soul" (about Franciszek Starowieyski), The World and I, July 1989.
5. Frank Fox: "Poetry in Paint. The Art of Rafal Olbinski, The World and I, July 1995.
6. Frank Fox; "Poland and the American West", in Western Amerykanski. Polish Poster Art & The Western, University of Washington Press, 1999.

* * *

Reprodukcje plakatow pochodza z nastepujacych publikacji:

1. Frank Fox (Guest Curator): Polish Posters: Combat on Paper, 1960-1990. Katonah Museum of Art, Katonah. Exhibition Catalogue.
2. Frank Fox: "The Polish Paradox," affiche, No. 11, 1994. Bruil & Van de Staaij, The Netherlands.
3. Das Polnische Plakat von 1892 bis Heute, HDK Hochshule der Küste Berlin, Plakatmuseum, Wilanow, 1980.
4. Frank Fox: "Polish Posters Triumphant", The World and I, November 1988.
5. Frank Fox: "Stammering of the Human Soul" (about Franciszek Starowieyski), The World and I, July 1989.
6. Frank Fox: "Poetry in Paint. The Art of Rafal Olbinski, The World and I, July 1995.
7. Frank Fox; "Poland and the American West", in Western Amerykanski. Polish Poster Art & The Western, Ed. Kevin Mulroy. University of Washington Press, 1999.
8. Jozef Mroszczak, Polnische Plakat Kunst, Econ-Verlag, Wien, 1962.
9. Tadeusz Kowalski: Polski Plakat Filmowy, Filmowa Agencja Wydawnicza, 1957.

* * *

Nota o autorze:

Frank Fox, urodzony w roku 1923 w Polsce, od 1937 mieszka w Stanach Zjednoczonych, obecnie w Pennsylvanii. Emerytowany profesor historii wschodnioeuropejskiej. Publikuje liczne artykuly o polskiej sztuce (szczegolnie o polskim plakacie) i kulturze. Jest kolekcjonerem polskich plakatow. Zorganizowal w Stanach Zjednoczonych kilka wystaw polskich plakatow; najwieksza, "Polish Posters: Combat on Paper, 1960-1990", w Katonah Museum of Art, Katonah, NY, maj-lipiec 1996, ktorej byl kuratorem. Napisal glowny esej, "Poland and the American West", do katalogu wystawy Western Amerykanski – Polish Poster Art & The Western w Gene Autry Museum, Los Angeles, CA, 1999, ktorej byl konsultantem (University of Washington Press, 1999). Byl tlumaczem na angielski i redaktorem amerykanskiego wydania wojennych wspomnien Calela Perechodnika Am I a Murderer? - polski tytul Czy ja jestem morderca? (Harper/Collins, 1996). Jest rowniez autorem ksiazki o zbrodni katynskiej i o interpretacji fotografii lotniczych lasu w Katyniu: God's Eye. Aerial Photography and the Katyn Forest Massacre, West Chester University Press, West Chester, PA, 1999.

Copyright © 1997-2001 Zwoje