MALARSTWO POLSKICH ŻYDÓW
ANDRZEJ M. KOBOS
Artyści malarze Żydzi, a stąd i malarstwo żydowskie pojawiło się w sztuce późno, dopiero we wczesnym XIX wieku. Przyczyną późnych narodzin tego malarstwa był zakaz czynienia podobizn powtórzony kilkakrotnie w Mojżeszowym Pięcioksięgu - Torah. Wcześniej, postaci Żydów pojawiały się na obrazach scen biblijnych a nawet portretach malowanych przez mistrzów chrześcijańskich, żeby wymienić tylko Rembrandta. Było to jednak bierne pozowanie do podobizn (niekiedy narzucone), a nie czynne tworzenie wizerunków. Z drugiej strony, w chrześcijańskiej Europie Żydzi traktowani byli jako obca, gorsza, oddzielna społeczność. Sprzyjała temu też tradycjonalna i obyczajowa samoizolacja Żydów, w dużym stopniu wymuszona przez co najmniej nieprzyjazne warunki zewnętrzne.
Dopiero Haskalah, ruch żydowskiego Oświecenia, który zaczął rozprzestrzeniać się na przełomie XVIII i XIX stulecia, a z nim emancypacja i niekiedy asymilacja Żydów, z trudem zmieniły żydowskie powstrzymywanie się od malarstwa.
* * *
Losy powstańców styczniowych zesłanych na Syberię odmalował Aleksander Sochaczewski (1843-1923), sam katorżnik przez dwadzieścia lat. W roku 1913 wystawił we Lwowie 126 swoich syberyjskich obrazów.
Jan Rosen (1854-1936) był malarzem batalistą i malarzem wnętrz kościołów, np. Katedry Ormiańskiej we Lwowie. Paradoksalnie, nabywcami biblijnych obrazów wczesnych żydowsko-polskich artystów były częściej kościoły, niż niechętni malarstwu ortodoksyjni Żydzi.
Malarstwo Żydów polskich wyszło z korzeni patriotycznych i religijnych - judaistycznych. Dopiero w wczesnych latach XX wieku, w Polsce niepodległej, pojawiła się w tym malarstwie realistyczna tematyka, przedstawiająca pejzaż, postaci ludzkie (często codzienne i biedne), martwą naturę. Realizm ten łączył się z fascynacją polskim krajobrazem Karpat i Beskidów, zaułkami żydowskich miasteczek - sztetlów, twarzami starców i dzieci.
* * *
"Rozkwit sztuk plastycznych, który nastąpił w tej części Europy [na ziemiach polskich i w Rosji - amk] pod koniec XIX wieku jest czymś unikalnym w całej historii narodu żydowskiego. Powody tego twórczego wybuchu pozostają tajemnicą. Dlaczego dziesiątki malarzy i rzeźbiarzy nagle pojawiło się w skromnym, często bardzo biednym otoczeniu socjalnym; dlaczego całe pokolenia chwyciły za pędzel i dłuto w religijnych, silnie nastawionych przeciwko sztuce żydowskich wspólnotach, które były dla nich nieinspirującą i wrogą społecznością - umyka wyjaśnieniu. Pozostaje jednak faktem, że pomimo braku tradycji, pomocy i szkół, te ośrodki żydowskie, dzisiaj już fizycznie i kulturalnie martwe, dały, po rabinach, lekarzach, muzykach i pisarzach - dziesiątki artystów, z których kilku (Soutine, Chagall, Pascin) znalazło się pomiędzy największymi twórcami XX wieku. Nie zapominajmy, że wiele nazwisk zgładzonych artystów zostało wymazanych z historii w momencie, kiedy do niej dopiero wchodzili."
(Pola Eichenbaum - z angielskiego tłumaczył Andrzej Kobos)
* * *
Rzecz prosta, w Europie Zachodniej, Francji, Belgii, Holandii, Niemczech (przed nazistowskich) tworzyło wielu malarzy żydowskich, nie związanych z Polską. Do słynnej Szkoły Paryskiej, obok kilku polskich Żydów, należeli Żydzi francuscy, rosyjscy, litewscy, łotewscy. Mała grupa artystów żydowskich tworzyła w przedwojennej Jugosławii. O twórczości tych wszystkich nie wspominam w tym szkicu.
* * *
Maurycy Gottlieb: Ahasuerus, Żyd wieczny tułacz, 1876
Maurycy Gottlieb: Modlący się Żydzi
(obraz zaginiony; reprodukcja na pocztówce z 1918 r.)
W mrocznym wnętrzu synagogi, wypełnionej modlącymi się Żydami, skupiony młodzieniec (o rysach Maurycego) stoi wśród żywych i umarłych swoich krewnych, obok siedzącego starca, który trzyma na kolanach zwój Torah. Na sukni Tory napis: "Ku pamięci Mosze Gottlieba, niech będzie ona błogosławiona w roku 5638." W ów Yom Kipur, Księga Życia została zapięczętowana: "kto będzie żył a kto umrze." Mosze Gottlieb zmarł przed upływem roku, w wieku 23 lat.
Maurycy Gottlieb: Portret siostry.
Maurycy Gottlieb nie zdążył w pełni rozwinąć swojego malarskiego stylu. Zostawił olśniewający dorobek malarski. Po jego śmierci, Matejko nazwał go "malarzem wielkich nadziei." Stał się pewnym pierwowzorem wyemacypowanego Żyda, szukającego swojego miejsca w nowoczesnym świecie.
Szymon Buchbinder (1853-1908) był uczniem m. in. Wojciecha Gersona w Warszawie. W latach 1871-1878, malował w Wiedniu dekoracje teatralne w dworskiej cesarskiej operze, później był uczniem Jana Matejki. Obrazy jego przedstawiają rodzajowe sceny obyczajowe albo historyczne (np. Zygmunt III w pracowni złotniczej, Młody Żyd w talesie, Karciarze, Przekupnie żydowscy, Błazen dworski, Modlący się rabin), ze wspaniale odmalowanym jedwabiem i aksamitem. W roku 1897 przeniósł się do Berlina i poświęcił malarstwu portretowemu.
Szymon Buchbinder: Modlący się rabin.
Józef Buchbinder (1839-1909), brat Szymona, studiował w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, w Dreźnie, Monachium, Paryżu i Düsseldorfie. Po powrocie do Warszawy malował portrety oraz sceny biblijne. Jego obrazy zakupiło kilka warszawskich kościołów. Był redaktorem artystycznym warszawskiego Tygodnika Ilustrowanego.
Samuel Hirszenberg (1865-1908). Urodzony w Łodzi, malarstwo studiował w Krakowie, Monachium i Paryżu (1889-1891). W wieku 20 lat stał się znanym malarzem, debiutował na wystawie w Zachęcie w roku 1885. Zdobył uznanie krytyków i wyróżnienia na wystawach w Berlinie (1891), w Zachęcie (1895) i na Wystawie Powszechnej w Paryżu (1900). Od roku 1892 mieszkał w Łodzi, wyjeżdżał do Włoch, Bretanii i Monachium. Miał znakomicie opanowany malarski warsztat, kompozycję realistyczną i impresjonistyczną (od 1899 malował w technice impresjonistycznej). Malował rodzajowe obrazy o tematyce żydowskiej (również historycznej) w nastroju smutku i melancholii.
Samuel Hirszenberg: Jesziwa – szkoła talmudyczna.
Był pierwszym malarzem, który przedstawił prześladowania i cierpienia Żydów. Jego znanym obrazami są: Żyd wieczny tułacz, Uriel Acosta, Młody Spinoza, Szkoła Talmudyczna (dwa obrazy), Święto w getcie, Wygnańcy, Czarny sztandar i monumentalny Golus, przedstawiający Żydów uchodzących przed pogromem, prowadzonych przez rabina trzymającego w ramionach Torę.
Samuel Hirszenberg: Wygnańcy.
Żyd wieczny tułacz był alegorią prześladowań Żydów, w której przerażony mężczyzna ucieka przez las, potykając się o rozrzucone ciała ukrzyżowanych Żydów. Obraz ten był pierwszym w historii sztuki, w którym ukrzyżowanie zostało użyte dla przedstawienia cierpień Żydów. Wiele jego najsłynniejszych obrazów zaginęło, inne rozproszone są w prywatnych kolekcjach. W Jewish Museum w Nowym Jorku znajduje się jego Czarny sztandar, przedstawiający chasydzki pogrzeb ofiary pogromu.
Samuel Hirszenberg: Czarny sztandar, 1905.
W stylu modernizmu Hirszenberg namalował Damę z parasolką (1889). W roku 1907 Hirszenberg wyjechał do Eretz Israel, gdzie był profesorem w Szkole Sztuki Bezalel, pierwszej szkole sztuk pięknych założonej w roku 1906. Zmarł w Jerozolimie w rok po przyjeździe.
Samuel Hirszenberg: Autoportret, 1907
(obraz zaginiony; reprodukcja na pocztówce z 1910 r.)
Leopold Gottlieb (1883-1934), młodszy brat Maurycego, studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych u Jacka Malczewskiego i Teodora Axentowicza oraz w Monachium i Paryżu. W Wiedniu był członkiem modernistycznej grupy "Hagenbund"; w Krakowie był współzałożycielem grupy "Pięciu" (z Vlastimilem Hoffmanem, Mieczysławem Jakimowiczem, Janem Rembowskim i Witoldem Wojtkiewiczem; 1905-1908). Brał udział w jej wystawach krajowych oraz w Wiedniu, Berlinie, Monachium, Kolonii). W latach 1908-1910 przebywał w Paryżu, a w latach 1910-1913 w Jerozolimie, gdzie wykładał w Szkole Sztuki Bezalel. W latach 1914-1916 walczył w Legionach Polskich Józefa Piłsudskiego. Wykonał tam ponad 1000 rysunków scen bitewnych i postaci towarzyszy broni, które później wydano w Tece Legionów. W następnych latach malował elegancko upozowane i skomponowane portrety oraz uprawiał grafikę kilkoma technikami. W roku 1920 osiadł w Paryżu, gdzie "w ubogim mieszkaniu na Montrouge malował kolorami białości przeduchowione zjawy świata." [a]. Wystawiał na wielu wystawach, w Krakowie, Warszawie, Paryżu, Barcelonie, Wiedniu, Zürichu.
Leopold Gottlieb: Portret Doktora Kupczyka, 1907.
Maurycy Trębacz (1881-1941). Studia odbył w Warszawie, Krakowie i Monachium. W roku 1909 osiedlił się w Łodzi i malował rodzajowe obrazy przedstawiające codzienne życie żydowskiej biedoty i religijne obrzędy judaistyczne oraz portrety Żydów. Jego prace zdobyły międzynarodowe uznanie, wystawiał w Krakowie, Warszawie, Lwowie, Monachium, Paryżu, Wiedniu, Chicago i Konstantynopolu. Osiemdziesięcioletni, zmarł z głodu i wyczerpania w ghetcie w Łodzi w styczniu 1941.
Maurycy Trębacz: Portret starca.
Maurycy Trębacz: Starzec błogosławiacy Sukkot etrog.
Maks Haneman (1882-1941). W młodości podróżował do Palestyny; w 1916 roku wystawił w Zachęcie namalowane tam obrazy o tematyce orientalnej. Obrazy przedstawiające pejzaże i postaci Żydów wystawiał w Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Zakopanem. Zginął w ghetcie łódzkim.
Maks Haneman: Krawiec.
Roman Kramsztyk (1885-1942). Pochodził z zamożnej rodziny lekarskiej. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie u Józefa Mehoffera, a następnie w Berlinie i Paryżu (1911). Debiutował na wystawie w warszawskiej Zachęcie (1906), wystawiał na zbiorowej wystawie "Secesja" w Berlinie (1912), w roku 1913 miał pierwszą dużą indywidualną wystawę w Krakowie. Tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej brał udział w wystawie "Nowa Secesja" w Berlinie, wraz z Hénri Matisse'm, Augustem Renoire'm, Maxem Liebermann'em i Lovisem Corinth'em. Pierwszą wojnę światową przeżył w Krakowie, po wojnie wyjeżdżał do Berlina i Paryża. Okres międzywojenny spędził na zmianę w Warszawie i Paryżu. Malarsko, budował potężne formy - ludzkie postaci i krajobrazy, mieszał kubizm z klasycznym podejściem rzeźbiarskim. Malował wszystko: martwe natury, pejzaże, pomarszczone, zniszczone twarze, operował silnymi kontrastami. Jego portrety były geometryczne.
Roman Kramsztyk: Portret Jana Lechonia, 1919.
Barwnymi płaszczyznami przypominał w pejzażach Cezanne'a.
Roman Kramsztyk: Pejzaż hiszpański, 1926.
Od roku około 1930, złagodził formy i kontrasty kolorów, zwiększył precyzję rysunku. Portret stał się wówczas jego główną tematyką malarską. Malował pełne charakteru portrety mężczyzn i subtelne portrety pięknych kobiet. Swoje obrazy wystawiał w Londynie, Nowym Jorku, Warszawie, Moskwie i na Biennalach w Wenecji. Podczas okupacji niemieckiej znalazł się w ghetcie w Warszawie. Tam powstały ostatnie jego prace, dokumentujące sceny z życia codziennego i horroru śmierci Żydów. Były to wstrzasające rysunki, podobizny starców i dzieci - ludzi skazanych na zagładę. Zachowały się dość nieliczne z nich. Zginął zamordowany przez rosyjskiego własowca podczas pierwszej akcji likwidacyjnej Ghetta w lipcu 1942.
Roman Kramsztyk: Rodzina w ghetcie, 1942.
Efraim Seidenbeutel i Menasze Seidenbeutel (1903-1945), bracia bliźniacy. Studiowali malarstwo i grafikę w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Tadeusza Pruszkowskiego i Władysława Skoczylasa. Prawie nierozróżnialni fizycznie i psychicznie, mieli podobne style artystyczne, ich twórczość stanowiła nierozerwalną całość. Często wspólnie pracowali nad tymi samymi obrazami, które podpisywali albo obaj razem albo tylko jeden z nich. Od postimpresjonizmu przeszli do szerokich, barwnych płaszczyzn.
Efraim i Menasze Seidenbeutel: Widok z okna 1930.
Malowali martwe natury, pejzaże morskie i górskie, zaułki architektoniczne, łączyli ludzie postaci z krajobrazem.
Efraim Seidenbeutel: Kazimierz nad Wisłą.
Ich nastrojowe, świetnie skomponowane obrazy zyskały szerokie uznanie, kilka zostało zakupionych przez ważne instytucje rządowe międzywojennej Polski. Wystawiali na Biennalach w Wenecji oraz na wystawach sztuki polskiej w Szwecji, państwach bałtyckich i w Moskwie.
Efraim i Menasze Seidenbeutel: Portret dziewczynki z kwiatami.
Po wybuchu wojny, bracia schronili się w Białymstoku, gdzie przebywali również podczas okupacji niemieckiej od czerwca 1941. Znaleźli się wśród ostatnich 300 Żydów wywiezionych w roku 1943 z białostockiego ghetta. Przeszli przez kilka hitlerowskich obozów koncentracyjnych. Żyli i tworzyli razem i razem zostali zmordowani w obozie w Flossenburgu w kwietniu 1945, na kilka dni przed oswobodzeniem.
Zygmunt Menkes (1896-1986). Studiował we Lwowie, Krakowie i Berlinie. W roku 1925 osiadł we Francji. Wystawiał swoje obrazy w salonach i galeriach Paryża. Malował według ekspresjonistycznych wzorów nowoczesnej sztuki francuskiej, głównie środowiska Ecole de Paris. Od roku 1935 mieszkał w Nowym Jorku.
Zygmunt Menkes: Ojciec i syn.
Bruno Schulz (1892-1942). Był pisarzem, grafikiem, rysownikiem i ilustratorem. W latach 1911-1912 studiował w wiedeńskiej akademii sztuki, następnie architekturę we Lwowie. Urodzony w Drohobyczu, wrócił tam na stałe w 1924 roku i został nauczycielem rysunków w miejscowym gimnazjum. Mieszkając i tworząc w tym małym mieście, poza głównym nurtem sztuki, brał udział w wystawach we Lwowie w latach 1930, 1931 i 1935. W tematyce jego grafiki dominowała kobieta, często w fantastyczno-groteskowych, niesamowitych wizjach - jako rozmarzona dziewczyna, triumfująca albo demoniczna kobieta, zwykle sadystycznie przygniatająca stopą wielbicieli pałających pożądaniem (teka Xięga Bałwochwalcza, ok. 1920 i późniejsze rysunki).
Bruno Schulz: Manekiny krawca, 1937.
Bruno Schulz: Rysunek ołówkiem. 1934.
Zilustrował własne utwory literackie: Sklepy cynamonowe (1934),
Bruno Schulz: Ojciec i dziewczyna. Sklepy cynamowe II, 1933.
Sanatorium pod klepsydrą, (łącznie z nowelą Wiosna; 1937)
Bruno Schulz: Szkic ilustracji do "Wiosny",, 1936.
Bruno Schulz: Kataryniarz IV. Szkic ilustracji do "Księgi". 1934.
Bruno Schulz: Żydzi, 1934.
Jankiel Adler (1895-1949). Pochodził z rodziny chasydzkich Żydów z Tuszyna koło Łodzi. Praktykował u złotnika, i wkrótce wyruszył w świat. Gdy miał 17 lat był grawerem znaczków pocztowych w Serbii, potem uczył się w szkole przemysłu artystycznego w Łodzi. W latach 1918-1920, mieszkając w Warszawie, działał w grupie artystów i literatów "Jung Jidysz" w Łodzi, w której piśmie publikował swoje rysunki i wiersze. Później przebywał w Niemczech; w Düsseldorfie zaprzyjaźnił się z awangardowym malarzem Paulem Klee. Malował obrazy o żydowskiej tematyce i w oryginalnym stylu. Będąc pod wpływem malarstwa Klee i Picassa, chciał stworzyć odrębny styl żydowski w sztuce, przedstawiając folklor i tradycje żydowskie oraz wątki biblijne (z Tanach) i talmudyczne. Kompozycyjnie, były to ekspresyjne, często surrealistyczne abstrakcje, dramatycznie uderzające kolorami, nostalgią, smutkiem i fatalizmem. Chociaż w większości tworzył poza Polską i pod wpływem zachodnioeuropejskiej awangardy malarskiej, uporczywie wracał do swoich żydowskich korzeni w Polsce. Młodość spędzona w chasydzkim środowisku w Polsce, zaważyła na jego twórczości podobnie, jak na malarstwie Marca Chagalla zaważyła młodość tegoż w Witebsku. Wyrosłe z tego konglomeratu awangardy i żydoskości, jego monumentalne, pełne godności, postaci Żydów miały w zamiarze Adlera stać się się archetypami Żydów w malarstwie.
Jankiel Adler: Moi Rodzice, 1921.
Jankiel Adler: Skrzypek, 1928.
Jankiel Adler: Ostatnia godzina rabbiego, 1920.
Henryk Berlewi (1894-1967). Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a później w Antwerpii. W roku 1913, mając 19 lat, miał pierwszą wystawę w warszawskiej Zachęcie. W 1923 roku był członkiem awangardowej Grupy Blok. Malował obrazy i robił grafiki różnymi technikami; dominowała w nich tematyka żydowska, szczególnie postaci Żydów. Od roku 1928 mieszkał w Paryżu. Kilkakrotnie wystawiał swoje prace w Polsce, Paryżu, Londynie i Nowym Jorku.
Henryk Berlewi: Chonon i Lea; z "Dybuka", 1921 |
Henryk Berlewi: Szklarz, 1921 |
Regina Mundlak: Żydowski domokrążca, 1929.
Maksymilian Eljowicz (1890-1942). Urodzony w Racionżu koło Płocka, do 30 roku życia był zegarmistrzem, w wolnych chwilach rysował i malował. W roku 1917 miał wystawę w warszawskiej Zachęcie. W roku 1920 został przyjęty do Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, wystawiał na Salonach Jesiennych tej Akademii, był członkiem Żydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuki. Znany był jako portrecista żydowskiej inteligencji. W warszawskim ghetcie, wraz z innymi żydowskimi malarzami, rzeźbiarzami, aktorami i muzykami, pracował w prowadzonej przez Niemców wytwórni kamieni szlifierskich i środków czyszczących. Na zamówienie niemieckie namalował duży obraz Żydzi przy pracy, który w dzień po ukończeniu został zniszczony przez niemieckiego oficera. Zginął wywieziony do Treblinki w niemieckiej akcji likwidacyjnej we wrześniu 1942.
Maksymilian Eljowicz: Rabin, 1920.
Abraham (Adolf) Behrman (1876-1943). Urodzony w Rydze na Łotwie, w roku 1900 studiował w Monachium. Podróżował po pustyni Sahara, gdzie malował egzotyczne typy ludzi i pejzaże. Większość życia spędził w Polsce, w Łodzi. Malował postaci biednych Żydów, portrety i widoki z żydowskich sztetlów w Polsce. Po wybuchu wojny uciekł do Białegostoku, wówczas pod sowiecką okupacją. Po wkroczeniu Niemców w czerwcu 1941, bezskutecznie próbował uciec raz jeszcze. Kiedy hitlerowiec Oscar Stephens zorganizował w białostockim ghetcie warsztat kopistów, postawił Behrmana na czele grupy żydowskich artystów. Kopiowali oni na płótno reprodukcje Rubensa, Murilla, Boecklina. Abraham Behrman zginął w niemieckiej akcji likwidacyjnej w sierpniu 1943.
Abraham Behrman: Nosiwoda na rynku w Kazimierzu nad Wisłą, 1920.
Henoch Barczyński (1896-1941) Urodził się w Łodzi. W roku 1917 wystawiał pierwsze obrazy w warszawskiej Zachęcie. Malował obrazy o tematyce z życia i tradycji żydowskich oraz portrety żydowskich pisarzy. W latach 1919-1924 studiował w Akademii Sztuki w Dreźnie. W roku 1924 zdobył w Paryżu pierwszą nagrodę w konkursie na plakat Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. W 1934 wrócił z Berlina do Łodzi. Przesiedlony w zimie 1940 do łódzkiego ghetta, podjął nieudaną próbę ucieczki, podczas której został zabity.
Henoch Barczyński: Święto Sukkot, 1922.
Jerzy Fuchs (ok. 1920-1942). Urodzony w Gdańsku, studiował Ecole des Beaux-Arts w Paryżu. Wojna zastała go w Przygłowie, koło Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie nadal malował. W październiku 1942 został wywieziony do Treblinki. Niedokończone płótno Żydzi w kolejce po posiłek w Przygłowie, jest prawdopodobnie jedynym ocalałym jego obrazem. Zostało przywiezione po wojnie do Izraela.
Jerzy Fuchs: Żydzi w kolejce po jedzenie w Przygłowie, 1942.
Szymon Szerman (1917-1943). W łódzkim ghetcie pracował w Sekcji Graficznej Wydziału Statystyki, gdzie produkowano banknoty i znaczki, a potajemnie zbierano rzeczywiste statystyki stopniowej zagłady ghetta i fotografie, robione z ukrycia (głównie przez Mendela Grosmana). Szerman zginął wraz z rodziną w łódzkim ghetcie. Kilka jego gwaszów ocalało i znajduje się w Izraelu.
Szymon Szerman: Rynek w Ghetcie w Łodzi.
* * *
Artur Markowicz (1872-1934): Modlitwa.
Leopold Pilichowski (1869-1933): Święto Sukkot.
Leopold Pilichowski: Szabas.
Fryc Kleiman: Żydzi z Torah.
Abraham Stein: Nad książką.
Izydor Kaufman: Festtag (Sukkot), 1905.
Wilhelm Wachtel (1875-1942): Portret chłopca, ok. 1905.
Wilhelm Wachtel (1875-1942): Ester, ok. 1911.
Marcin Kitz: Miasteczko (Sztetl).
Jerzy Pstrak: Żydzi, przed 1918.
* * *
Żydowscy artyści zostali zgładzeni w Europie, zarówno Wschodniej, jak i w większości w Zachodniej, ich prace, usunięte z muzeów, w dużym stopniu przepadły, zniszczone lub skradzione.
Naziści zgładzili sześć milionów Żydów. Wraz z nimi, naziści zgładzili sztukę żydowską.
Bronisław Linke: Modlitwa Zamordowanych, 1942.
* * *
Żydzi polscy i Chłopiec żydowski Piotra Michałowskiego.
Piotr Michałowski: Żydzi, 1846.
Piotr Michałowski: Chłopiec żydowski.
Modlący się Żydzi, Maksymiliana Gierymskiego (zaginiony).
Maksymilian Gierymski: Modlący się Żydzi, 1873.
Szkice Aleksandra Gierymskiego Tragarz żydowski.
Aleksander Gierymski: Tragarz żydowski, 1880.
Obrazy Aleksandra Gierymskiego: Żydówka sprzedająca owoce (cykl czterech obrazów).
Aleksander Gierymski: Żydówka z koszykami cytryn, 1880.
oraz cykl trzech nastrojowych obrazów Święto żydowskie.
Aleksander Gierymski: Święto żydowskie I, 1884.
Aleksander Gierymski: Święto żydowskie III, 1884.
Żyd z koszem Józefa Pankiewicza (olej).
Józef Pankiewicz: Żyd z koszem, 1887.
Pastel Głowa Żyda Stanisława Wyspiańskiego.
Stanisław Wyspiański: Głowa Żyda, 1897.
Głowa starego Żyda, rysunek piórkiem Wojciecha Weissa (1894).
Wojciech Weiss: Głowa starego Żyda, 1894.
- Tymon Terlecki, Paryż, (1951). Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn, 1952. str. 61.
- Źródła:
- Marian Fuks, Zygmunt Hoffman, Maurycy Horn, Jerzy Tomaszewski: Żydzi Polscy. Dzieje i Kultura. Interpress, Warszawa 1982.
- Jewish Artists Who Perished in the Holocaust. Memorial Exhibition, Tel Aviv Museum, April 1968. The Catalogue. Pola Eichenbaum, ed.
- Joanna Pollakówna, Anna M. Rudzińska: Malarstwo Polskie. Miedzy Wojnami 1918-1939. Auriga, Warszawa 1982.
- Wiesław Juszczak, Maria Liczbińska: Malarstwo Polskie. Modernizm. Auriga, Warszawa 1977.
- Polaków Portret Własny. Katalog Wystawy 1980. Marek Rostworowski, red. Arkady, Warszawa 1983 (tom I), 1986 (tom II).
- Eugeniusz Duda, Marek Sosenko: Dawna pocztówka żydowska. Old Jewish Postcards. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Kraków 1997.
- The Blackwell Companion to Jewish Culture, Glenda Abramson, ed.; Basil Blackwell Ltd., Oxford 1989.
- Israel Cohen: Jewish Life in Modern Times. Methuen & Co., London 1914, 1929.
- Koniec Wieku. Sztuka Polskiego Modernizmu 1890-1914. Katalog wystawy. Elżbieta Charazińska. Łukasz Kossowski, red., Warszawa 1996.
- Helena Blum: Stanisław Wyspiański. Auriga, Warszawa 1969.
- Juliusz Starzyński: Aleksander Gierymski. Auriga, Warszawa 1971.
- Katalog wystawy "Żydzi Polscy" (opr. zbiorowe), grudzień 1989 - luty 1990, Kraków, Warszawa. Muzeum Narodowe w Krakowie i CBWA "Zachęta", Warszawa.
