MALARSTWO POLSKICH ZYDOW
ANDRZEJ M. KOBOS
Artysci malarze Zydzi, a stad i malarstwo zydowskie pojawilo sie w sztuce pozno, dopiero we wczesnym XIX wieku. Przyczyna poznych narodzin tego malarstwa byl zakaz czynienia podobizn powtorzony kilkakrotnie w Mojzeszowym Piecioksiegu - Torah. Wczesniej, postaci Zydow pojawialy sie na obrazach scen biblijnych a nawet portretach malowanych przez mistrzow chrzescijanskich, zeby wymienic tylko Rembrandta. Bylo to jednak bierne pozowanie do podobizn (niekiedy narzucone), a nie czynne tworzenie wizerunkow. Z drugiej strony, w chrzescijanskiej Europie Zydzi traktowani byli jako obca, gorsza, oddzielna spolecznosc. Sprzyjala temu tez tradycjonalna i obyczajowa samoizolacja Zydow, w duzym stopniu wymuszona przez co najmniej nieprzyjazne warunki zewnetrzne.
Dopiero Haskalah, ruch zydowskiego Oswiecenia, ktory zaczal rozprzestrzeniac sie na przelomie XVIII i XIX stulecia, a z nim emancypacja i niekiedy asymilacja Zydow, z trudem zmienily zydowskie powstrzymywanie sie od malarstwa.
* * *
Losy powstancow styczniowych zeslanych na Syberie odmalowal Aleksander Sochaczewski (1843-1923), sam katorznik przez dwadziescia lat. W roku 1913 wystawil we Lwowie 126 swoich syberyjskich obrazow.
Jan Rosen (1854-1936) byl malarzem batalista i malarzem wnetrz kosciolow, np. Katedry Ormianskiej we Lwowie. Paradoksalnie, nabywcami biblijnych obrazow wczesnych zydowsko-polskich artystow byly czesciej koscioly, niz niechetni malarstwu ortodoksyjni Zydzi.
Malarstwo Zydow polskich wyszlo z korzeni patriotycznych i religijnych - judaistycznych. Dopiero w wczesnych latach XX wieku, w Polsce niepodleglej, pojawila sie w tym malarstwie realistyczna tematyka, przedstawiajaca pejzaz, postaci ludzkie (czesto codzienne i biedne), martwa nature. Realizm ten laczyl sie z fascynacja polskim krajobrazem Karpat i Beskidow, zaulkami zydowskich miasteczek - sztetlow, twarzami starcow i dzieci.
* * *
"Rozkwit sztuk plastycznych, ktory nastapil w tej czesci Europy [na ziemiach polskich i w Rosji - amk] pod koniec XIX wieku jest czyms unikalnym w calej historii narodu zydowskiego. Powody tego tworczego wybuchu pozostaja tajemnica. Dlaczego dziesiatki malarzy i rzezbiarzy nagle pojawilo sie w skromnym, czesto bardzo biednym otoczeniu socjalnym; dlaczego cale pokolenia chwycily za pedzel i dluto w religijnych, silnie nastawionych przeciwko sztuce zydowskich wspolnotach, ktore byly dla nich nieinspirujaca i wroga spolecznoscia - umyka wyjasnieniu. Pozostaje jednak faktem, ze pomimo braku tradycji, pomocy i szkol, te osrodki zydowskie, dzisiaj juz fizycznie i kulturalnie martwe, daly, po rabinach, lekarzach, muzykach i pisarzach - dziesiatki artystow, z ktorych kilku (Soutine, Chagall, Pascin) znalazlo sie pomiedzy najwiekszymi tworcami XX wieku. Nie zapominajmy, ze wiele nazwisk zgladzonych artystow zostalo wymazanych z historii w momencie, kiedy do niej dopiero wchodzili."
(Pola Eichenbaum - z angielskiego tlumaczyl Andrzej Kobos)
* * *
Rzecz prosta, w Europie Zachodniej, Francji, Belgii, Holandii, Niemczech (przed nazistowskich) tworzylo wielu malarzy zydowskich, nie zwiazanych z Polska. Do slynnej Szkoly Paryskiej, obok kilku polskich Zydow, nalezeli Zydzi francuscy, rosyjscy, litewscy, lotewscy. Mala grupa artystow zydowskich tworzyla w przedwojennej Jugoslawii. O tworczosci tych wszystkich nie wspominam w tym szkicu.
* * *
Maurycy Gottlieb: Ahasuerus, Zyd wieczny tulacz, 1876
Maurycy Gottlieb: Modlacy sie Zydzi
(obraz zaginiony; reprodukcja na pocztowce z 1918 r.)
W mrocznym wnetrzu synagogi, wypelnionej modlacymi sie Zydami, skupiony mlodzieniec (o rysach Maurycego) stoi wsrod zywych i umarlych swoich krewnych, obok siedzacego starca, ktory trzyma na kolanach zwoj Torah. Na sukni Tory napis: "Ku pamieci Mosze Gottlieba, niech bedzie ona blogoslawiona w roku 5638." W ow Yom Kippur, Ksiega Zycia zostala zapieczetowana: "kto bedzie zyl a kto umrze." Mosze Gottlieb zmarl przed uplywem roku, w wieku 23 lat.
Maurycy Gottlieb: Portret siostry.
Maurycy Gottlieb nie zdazyl w pelni rozwinac swojego malarskiego stylu. Zostawil olsniewajacy dorobek malarski. Po jego smierci, Matejko nazwal go "malarzem wielkich nadziei." Stal sie pewnym pierwowzorem wyemacypowanego Zyda, szukajacego swojego miejsca w nowoczesnym swiecie.
Szymon Buchbinder (1853-1908) byl uczniem m. in. Wojciecha Gersona w Warszawie. W latach 1871-1878, malowal w Wiedniu dekoracje teatralne w dworskiej cesarskiej operze, pozniej byl uczniem Jana Matejki. Obrazy jego przedstawiaja rodzajowe sceny obyczajowe albo historyczne (np. Zygmunt III w pracowni zlotniczej, Mlody Zyd w talesie, Karciarze, Przekupnie zydowscy, Blazen dworski, Modlacy sie rabin), ze wspaniale odmalowanym jedwabiem i aksamitem. W roku 1897 przeniosl sie do Berlina i poswiecil malarstwu portretowemu.
Szymon Buchbinder: Modlacy sie rabin.
Jozef Buchbinder (1839-1909), brat Szymona, studiowal w warszawskiej Szkole Sztuk Pieknych, w Dreznie, Monachium, Paryzu i Düsseldorfie. Po powrocie do Warszawy malowal portrety oraz sceny biblijne. Jego obrazy zakupilo kilka warszawskich kosciolow. Byl redaktorem artystycznym warszawskiego Tygodnika Ilustrowanego.
Samuel Hirszenberg (1865-1908). Urodzony w Lodzi, malarstwo studiowal w Krakowie, Monachium i Paryzu (1889-1891). W wieku 20 lat stal sie znanym malarzem, debiutowal na wystawie w Zachecie w roku 1885. Zdobyl uznanie krytykow i wyroznienia na wystawach w Berlinie (1891), w Zachecie (1895) i na Wystawie Powszechnej w Paryzu (1900). Od roku 1892 mieszkal w Lodzi, wyjezdzal do Wloch, Bretanii i Monachium. Mial znakomicie opanowany malarski warsztat, kompozycje realistyczna i impresjonistyczna (od 1899 malowal w technice impresjonistycznej). Malowal rodzajowe obrazy o tematyce zydowskiej (rowniez historycznej) w nastroju smutku i melancholii.
Samuel Hirszenberg: Jesziwa – szkola talmudyczna.
Byl pierwszym malarzem, ktory przedstawil przesladowania i cierpienia Zydow. Jego znanym obrazami sa: Zyd wieczny tulacz, Uriel Acosta, Mlody Spinoza, Szkola Talmudyczna (dwa obrazy), Swieto w getcie, Wygnancy, Czarny sztandar i monumentalny Golus, przedstawiajacy Zydow uchodzacych przed pogromem, prowadzonych przez rabina trzymajacego w ramionach Tore.
Samuel Hirszenberg: Wygnancy.
Zyd wieczny tulacz byl alegoria przesladowan Zydow, w ktorej przerazony mezczyzna ucieka przez las, potykajac sie o rozrzucone ciala ukrzyzowanych Zydow. Obraz ten byl pierwszym w historii sztuki, w ktorym ukrzyzowanie zostalo uzyte dla przedstawienia cierpien Zydow. Wiele jego najslynniejszych obrazow zaginelo, inne rozproszone sa w prywatnych kolekcjach. W Jewish Museum w Nowym Jorku znajduje sie jego Czarny sztandar, przedstawiajacy chasydzki pogrzeb ofiary pogromu.
Samuel Hirszenberg: Czarny sztandar, 1905.
W stylu modernizmu Hirszenberg namalowal Dame z parasolka (1889). W roku 1907 Hirszenberg wyjechal do Eretz Israel, gdzie byl profesorem w Szkole Sztuki Bezalel, pierwszej szkole sztuk pieknych zalozonej w roku 1906. Zmarl w Jerozolimie w rok po przyjezdzie.
Samuel Hirszenberg: Autoportret, 1907
(obraz zaginiony; reprodukcja na pocztowce z 1910 r.)
Leopold Gottlieb (1883-1934), mlodszy brat Maurycego, studiowal w krakowskiej Akademii Sztuk Pieknych u Jacka Malczewskiego i Teodora Axentowicza oraz w Monachium i Paryzu. W Wiedniu byl czlonkiem modernistycznej grupy "Hagenbund"; w Krakowie byl wspolzalozycielem grupy "Pieciu" (z Vlastimilem Hoffmanem, Mieczyslawem Jakimowiczem, Janem Rembowskim i Witoldem Wojtkiewiczem; 1905-1908). Bral udzial w jej wystawach krajowych oraz w Wiedniu, Berlinie, Monachium, Kolonii). W latach 1908-1910 przebywal w Paryzu, a w latach 1910-1913 w Jerozolimie, gdzie wykladal w Szkole Sztuki Bezalel. W latach 1914-1916 walczyl w Legionach Polskich Jozefa Pilsudskiego. Wykonal tam ponad 1000 rysunkow scen bitewnych i postaci towarzyszy broni, ktore pozniej wydano w Tece Legionow. W nastepnych latach malowal elegancko upozowane i skomponowane portrety oraz uprawial grafike kilkoma technikami. W roku 1920 osiadl w Paryzu, gdzie "w ubogim mieszkaniu na Montrouge malowal kolorami bialosci przeduchowione zjawy swiata." [a]. Wystawial na wielu wystawach, w Krakowie, Warszawie, Paryzu, Barcelonie, Wiedniu, Zürichu.
Leopold Gottlieb: Portret Doktora Kupczyka, 1907.
Maurycy Trebacz (1881-1941). Studia odbyl w Warszawie, Krakowie i Monachium. W roku 1909 osiedlil sie w Lodzi i malowal rodzajowe obrazy przedstawiajace codzienne zycie zydowskiej biedoty i religijne obrzedy judaistyczne oraz portrety Zydow. Jego prace zdobyly miedzynarodowe uznanie, wystawial w Krakowie, Warszawie, Lwowie, Monachium, Paryzu, Wiedniu, Chicago i Konstantynopolu. Osiemdziesiecioletni, zmarl z glodu i wyczerpania w ghetcie w Lodzi w styczniu 1941.
Maurycy Trebacz: Portret starca.
Maurycy Trebacz: Starzec blogoslawiacy Sukkot etrog.
Maks Haneman (1882-1941). W mlodosci podrozowal do Palestyny; w 1916 roku wystawil w Zachecie namalowane tam obrazy o tematyce orientalnej. Obrazy przedstawiajace pejzaze i postaci Zydow wystawial w Krakowie, Lodzi, Poznaniu, Zakopanem. Zginal w ghetcie lodzkim.
Maks Haneman: Krawiec.
Roman Kramsztyk (1885-1942). Pochodzil z zamoznej rodziny lekarskiej. Studiowal w Akademii Sztuk Pieknych w Krakowie u Jozefa Mehoffera, a nastepnie w Berlinie i Paryzu (1911). Debiutowal na wystawie w warszawskiej Zachecie (1906), wystawial na zbiorowej wystawie "Secesja" w Berlinie (1912), w roku 1913 mial pierwsza duza indywidualna wystawe w Krakowie. Tuz przed wybuchem pierwszej wojny swiatowej bral udzial w wystawie "Nowa Secesja" w Berlinie, wraz z Hénri Matisse'm, Augustem Renoire'm, Maxem Liebermann'em i Lovisem Corinth'em. Pierwsza wojne swiatowa przezyl w Krakowie, po wojnie wyjezdzal do Berlina i Paryza. Okres miedzywojenny spedzil na zmiane w Warszawie i Paryzu. Malarsko, budowal potezne formy - ludzkie postaci i krajobrazy, mieszal kubizm z klasycznym podejsciem rzezbiarskim. Malowal wszystko: martwe natury, pejzaze, pomarszczone, zniszczone twarze, operowal silnymi kontrastami. Jego portrety byly geometryczne.
Roman Kramsztyk: Portret Jana Lechonia, 1919.
Barwnymi plaszczyznami przypominal w pejzazach Cezanne'a.
Roman Kramsztyk: Pejzaz hiszpanski, 1926.
Od roku okolo 1930, zlagodzil formy i kontrasty kolorow, zwiekszyl precyzje rysunku. Portret stal sie wowczas jego glowna tematyka malarska. Malowal pelne charakteru portrety mezczyzn i subtelne portrety pieknych kobiet. Swoje obrazy wystawial w Londynie, Nowym Jorku, Warszawie, Moskwie i na Biennalach w Wenecji. Podczas okupacji niemieckiej znalazl sie w ghetcie w Warszawie. Tam powstaly ostatnie jego prace, dokumentujace sceny z zycia codziennego i horroru smierci Zydow. Byly to wstrzasajace rysunki, podobizny starcow i dzieci - ludzi skazanych na zaglade. Zachowaly sie dosc nieliczne z nich. Zginal zamordowany przez rosyjskiego wlasowca podczas pierwszej akcji likwidacyjnej Ghetta w lipcu 1942.
Roman Kramsztyk: Rodzina w ghetcie, 1942.
Efraim Seidenbeutel i Menasze Seidenbeutel (1903-1945), bracia blizniacy. Studiowali malarstwo i grafike w warszawskiej Akademii Sztuk Pieknych pod kierunkiem Tadeusza Pruszkowskiego i Wladyslawa Skoczylasa. Prawie nierozroznialni fizycznie i psychicznie, mieli podobne style artystyczne, ich tworczosc stanowila nierozerwalna calosc. Czesto wspolnie pracowali nad tymi samymi obrazami, ktore podpisywali albo obaj razem albo tylko jeden z nich. Od postimpresjonizmu przeszli do szerokich, barwnych plaszczyzn.
Efraim i Menasze Seidenbeutel: Widok z okna 1930.
Malowali martwe natury, pejzaze morskie i gorskie, zaulki architektoniczne, laczyli ludzie postaci z krajobrazem.
Efraim Seidenbeutel: Kazimierz nad Wisla.
Ich nastrojowe, swietnie skomponowane obrazy zyskaly szerokie uznanie, kilka zostalo zakupionych przez wazne instytucje rzadowe miedzywojennej Polski. Wystawiali na Biennalach w Wenecji oraz na wystawach sztuki polskiej w Szwecji, panstwach baltyckich i w Moskwie.
Efraim i Menasze Seidenbeutel: Portret dziewczynki z kwiatami.
Po wybuchu wojny, bracia schronili sie w Bialymstoku, gdzie przebywali rowniez podczas okupacji niemieckiej od czerwca 1941. Znalezli sie wsrod ostatnich 300 Zydow wywiezionych w roku 1943 z bialostockiego ghetta. Przeszli przez kilka hitlerowskich obozow koncentracyjnych. Zyli i tworzyli razem i razem zostali zmordowani w obozie w Flossenburgu w kwietniu 1945, na kilka dni przed oswobodzeniem.
Zygmunt Menkes (1896-1986). Studiowal we Lwowie, Krakowie i Berlinie. W roku 1925 osiadl we Francji. Wystawial swoje obrazy w salonach i galeriach Paryza. Malowal wedlug ekspresjonistycznych wzorow nowoczesnej sztuki francuskiej, glownie srodowiska Ecole de Paris. Od roku 1935 mieszkal w Nowym Jorku.
Zygmunt Menkes: Ojciec i syn.
Bruno Schulz (1892-1942). Byl pisarzem, grafikiem, rysownikiem i ilustratorem. W latach 1911-1912 studiowal w wiedenskiej akademii sztuki, nastepnie architekture we Lwowie. Urodzony w Drohobyczu, wrocil tam na stale w 1924 roku i zostal nauczycielem rysunkow w miejscowym gimnazjum. Mieszkajac i tworzac w tym malym miescie, poza glownym nurtem sztuki, bral udzial w wystawach we Lwowie w latach 1930, 1931 i 1935. W tematyce jego grafiki dominowala kobieta, czesto w fantastyczno-groteskowych, niesamowitych wizjach - jako rozmarzona dziewczyna, triumfujaca albo demoniczna kobieta, zwykle sadystycznie przygniatajaca stopa wielbicieli palajacych pozadaniem (teka Xiega Balwochwalcza, ok. 1920 i pozniejsze rysunki).
Bruno Schulz: Manekiny krawca, 1937.
Bruno Schulz: Rysunek olowkiem. 1934.
Zilustrowal wlasne utwory literackie: Sklepy cynamonowe (1934),
Bruno Schulz: Ojciec i dziewczyna. Sklepy cynamowe II, 1933.
Sanatorium pod klepsydra, (lacznie z nowela Wiosna; 1937)
Bruno Schulz: Szkic ilustracji do "Wiosny",, 1936.
Bruno Schulz: Kataryniarz IV. Szkic ilustracji do "Ksiegi". 1934.
Bruno Schulz: Zydzi, 1934.
Jankiel Adler (1895-1949). Pochodzil z rodziny chasydzkich Zydow z Tuszyna kolo Lodzi. Praktykowal u zlotnika, i wkrotce wyruszyl w swiat. Gdy mial 17 lat byl grawerem znaczkow pocztowych w Serbii, potem uczyl sie w szkole przemyslu artystycznego w Lodzi. W latach 1918-1920, mieszkajac w Warszawie, dzialal w grupie artystow i literatow "Jung Jidysz" w Lodzi, w ktorej pismie publikowal swoje rysunki i wiersze. Pozniej przebywal w Niemczech; w Düsseldorfie zaprzyjaznil sie z awangardowym malarzem Paulem Klee. Malowal obrazy o zydowskiej tematyce i w oryginalnym stylu. Bedac pod wplywem malarstwa Klee i Picassa, chcial stworzyc odrebny styl zydowski w sztuce, przedstawiajac folklor i tradycje zydowskie oraz watki biblijne (z Tanach) i talmudyczne. Kompozycyjnie, byly to ekspresyjne, czesto surrealistyczne abstrakcje, dramatycznie uderzajace kolorami, nostalgia, smutkiem i fatalizmem. Chociaz w wiekszosci tworzyl poza Polska i pod wplywem zachodnioeuropejskiej awangardy malarskiej, uporczywie wracal do swoich zydowskich korzeni w Polsce. Mlodosc spedzona w chasydzkim srodowisku w Polsce, zawazyla na jego tworczosci podobnie, jak na malarstwie Marca Chagalla zawazyla mlodosc tegoz w Witebsku. Wyrosle z tego konglomeratu awangardy i zydoskosci, jego monumentalne, pelne godnosci, postaci Zydow mialy w zamiarze Adlera stac sie sie archetypami Zydow w malarstwie.
Jankiel Adler: Moi Rodzice, 1921.
Jankiel Adler: Skrzypek, 1928.
Jankiel Adler: Ostatnia godzina rabbiego, 1920.
Henryk Berlewi (1894-1967). Studiowal w Akademii Sztuk Pieknych w Warszawie, a pozniej w Antwerpii. W roku 1913, majac 19 lat, mial pierwsza wystawe w warszawskiej Zachecie. W 1923 roku byl czlonkiem awangardowej Grupy Blok. Malowal obrazy i robil grafiki roznymi technikami; dominowala w nich tematyka zydowska, szczegolnie postaci Zydow. Od roku 1928 mieszkal w Paryzu. Kilkakrotnie wystawial swoje prace w Polsce, Paryzu, Londynie i Nowym Jorku.
Henryk Berlewi: Chonon i Lea; z "Dybuka", 1921 |
Henryk Berlewi: Szklarz, 1921 |
Regina Mundlak: Zydowski domokrazca, 1929.
Maksymilian Eljowicz (1890-1942). Urodzony w Racionzu kolo Plocka, do 30 roku zycia byl zegarmistrzem, w wolnych chwilach rysowal i malowal. W roku 1917 mial wystawe w warszawskiej Zachecie. W roku 1920 zostal przyjety do Akademii Sztuk Pieknych w Warszawie, wystawial na Salonach Jesiennych tej Akademii, byl czlonkiem Zydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuki. Znany byl jako portrecista zydowskiej inteligencji. W warszawskim ghetcie, wraz z innymi zydowskimi malarzami, rzezbiarzami, aktorami i muzykami, pracowal w prowadzonej przez Niemcow wytworni kamieni szlifierskich i srodkow czyszczacych. Na zamowienie niemieckie namalowal duzy obraz Zydzi przy pracy, ktory w dzien po ukonczeniu zostal zniszczony przez niemieckiego oficera. Zginal wywieziony do Treblinki w niemieckiej akcji likwidacyjnej we wrzesniu 1942.
Maksymilian Eljowicz: Rabin, 1920.
Abraham (Adolf) Behrman (1876-1943). Urodzony w Rydze na Lotwie, w roku 1900 studiowal w Monachium. Podrozowal po pustyni Sahara, gdzie malowal egzotyczne typy ludzi i pejzaze. Wiekszosc zycia spedzil w Polsce, w Lodzi. Malowal postaci biednych Zydow, portrety i widoki z zydowskich sztetlow w Polsce. Po wybuchu wojny uciekl do Bialegostoku, wowczas pod sowiecka okupacja. Po wkroczeniu Niemcow w czerwcu 1941, bezskutecznie probowal uciec raz jeszcze. Kiedy hitlerowiec Oscar Stephens zorganizowal w bialostockim ghetcie warsztat kopistow, postawil Behrmana na czele grupy zydowskich artystow. Kopiowali oni na plotno reprodukcje Rubensa, Murilla, Boecklina. Abraham Behrman zginal w niemieckiej akcji likwidacyjnej w sierpniu 1943.
Abraham Behrman: Nosiwoda na rynku w Kazimierzu nad Wisla, 1920.
Henoch Barczynski (1896-1941) Urodzil sie w Lodzi. W roku 1917 wystawial pierwsze obrazy w warszawskiej Zachecie. Malowal obrazy o tematyce z zycia i tradycji zydowskich oraz portrety zydowskich pisarzy. W latach 1919-1924 studiowal w Akademii Sztuki w Dreznie. W roku 1924 zdobyl w Paryzu pierwsza nagrode w konkursie na plakat Miedzynarodowego Czerwonego Krzyza. W 1934 wrocil z Berlina do Lodzi. Przesiedlony w zimie 1940 do lodzkiego ghetta, podjal nieudana probe ucieczki, podczas ktorej zostal zabity.
Henoch Barczynski: Swieto Sukkot, 1922.
Jerzy Fuchs (ok. 1920-1942). Urodzony w Gdansku, studiowal Ecole des Beaux-Arts w Paryzu. Wojna zastala go w Przyglowie, kolo Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie nadal malowal. W pazdzierniku 1942 zostal wywieziony do Treblinki. Niedokonczone plotno Zydzi w kolejce po posilek w Przyglowie, jest prawdopodobnie jedynym ocalalym jego obrazem. Zostalo przywiezione po wojnie do Izraela.
Jerzy Fuchs: Zydzi w kolejce po jedzenie w Przyglowie, 1942.
Szymon Szerman (1917-1943). W lodzkim ghetcie pracowal w Sekcji Graficznej Wydzialu Statystyki, gdzie produkowano banknoty i znaczki, a potajemnie zbierano rzeczywiste statystyki stopniowej zaglady ghetta i fotografie, robione z ukrycia (glownie przez Mendela Grosmana). Szerman zginal wraz z rodzina w lodzkim ghetcie. Kilka jego gwaszow ocalalo i znajduje sie w Izraelu.
Szymon Szerman: Rynek w Ghetcie w Lodzi.
* * *
Artur Markowicz (1872-1934): Modlitwa.
Leopold Pilichowski (1869-1933): Swieto Sukkot.
Leopold Pilichowski: Szabas.
Fryc Kleiman: Zydzi z Torah.
Abraham Stein: Nad ksiazka.
Izydor Kaufman: Festtag (Sukkot), 1905.
Wilhelm Wachtel (1875-1942): Portret chlopca, ok. 1905.
Wilhelm Wachtel (1875-1942): Ester, ok. 1911.
Marcin Kitz: Miasteczko (Sztetl).
Jerzy Pstrak: Zydzi, przed 1918.
* * *
Zydowscy artysci zostali zgladzeni w Europie, zarowno Wschodniej, jak i w wiekszosci w Zachodniej, ich prace, usuniete z muzeow, w duzym stopniu przepadly, zniszczone lub skradzione.
Nazisci zgladzili szesc milionow Zydow. Wraz z nimi, nazisci zgladzili sztuke zydowska.
Bronislaw Linke: Modlitwa Zamordowanych, 1942.
* * *
Zydzi polscy i Chlopiec zydowski Piotra Michalowskiego.
Piotr Michalowski: Zydzi, 1846.
Piotr Michalowski: Chlopiec zydowski.
Modlacy sie Zydzi, Maksymiliana Gierymskiego (zaginiony).
Maksymilian Gierymski: Modlacy sie Zydzi, 1873.
Szkice Aleksandra Gierymskiego Tragarz zydowski.
Aleksander Gierymski: Tragarz zydowski, 1880.
Obrazy Aleksandra Gierymskiego: Zydowka sprzedajaca owoce (cykl czterech obrazow).
Aleksander Gierymski: Zydowka z koszykami cytryn, 1880.
oraz cykl trzech nastrojowych obrazow Swieto zydowskie.
Aleksander Gierymski: Swieto zydowskie I, 1884.
Aleksander Gierymski: Swieto zydowskie III, 1884.
Zyd z koszem Jozefa Pankiewicza (olej).
Jozef Pankiewicz: Zyd z koszem, 1887.
Pastel Glowa Zyda Stanislawa Wyspianskiego.
Stanislaw Wyspianski: Glowa Zyda, 1897.
Glowa starego Zyda, rysunek piorkiem Wojciecha Weissa (1894).
Wojciech Weiss: Glowa starego Zyda, 1894.
- Tymon Terlecki, Paryz, (1951). Oficyna Poetow i Malarzy, Londyn, 1952. str. 61.
- Marian Fuks, Zygmunt Hoffman, Maurycy Horn, Jerzy Tomaszewski: Zydzi Polscy. Dzieje i Kultura. Interpress, Warszawa 1982.
- Jewish Artists Who Perished in the Holocaust. Memorial Exhibition, Tel Aviv Museum, April 1968. The Catalogue. Pola Eichenbaum, ed.
- Joanna Pollakowna, Anna M. Rudzinska: Malarstwo Polskie. Miedzy Wojnami 1918-1939. Auriga, Warszawa 1982.
- Wieslaw Juszczak, Maria Liczbinska: Malarstwo Polskie. Modernizm. Auriga, Warszawa 1977.
- Polakow Portret Wlasny. Katalog Wystawy 1980. Marek Rostworowski, red. Arkady, Warszawa 1983 (tom I), 1986 (tom II).
- Eugeniusz Duda, Marek Sosenko: Dawna pocztowka zydowska. Old Jewish Postcards. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Krakow 1997.
- The Blackwell Companion to Jewish Culture, Glenda Abramson, ed.; Basil Blackwell Ltd., Oxford 1989.
- Israel Cohen: Jewish Life in Modern Times. Methuen & Co., London 1914, 1929.
- Koniec Wieku. Sztuka Polskiego Modernizmu 1890-1914. Katalog wystawy. Elzbieta Charazinska. Lukasz Kossowski, red., Warszawa 1996.
- Helena Blum: Stanislaw Wyspianski. Auriga, Warszawa 1969.
- Juliusz Starzynski: Aleksander Gierymski. Auriga, Warszawa 1971.
- Katalog wystawy "Zydzi Polscy" (opr. zbiorowe), grudzien 1989 - luty 1990, Krakow, Warszawa. Muzeum Narodowe w Krakowie i CBWA "Zacheta", Warszawa.
