JEROZOLIMA   PÓŁNOCY





ANDRZEJ KOBOS


Nie bez przyczyny europejscy Żydzi nazywali Wilno "Jerozolimą Północy" (Yerushalaim szel cafon) albo "Jerozolimą Litwy" (Yerushalaim de-Lita).

Pierwsza wzmianka o zorganizowanej żydowskiej społeczności w Wilnie pochodzi z roku 1568; Żydzi musieli wówczas zapłacić podatek "pogłówny". W roku 1633 Żydzi wileńscy uzyskali przywilej uprawiania handlu, destylacji alkoholu i rzemiosła (nie zastrzeżonego dla cechów), ale ograniczający rejony miasta, w których mogli mieszkać. W pierwszej połowie XVII wieku w Wilnie osiedliło się wielu Żydów z Pragi, Frankfurtu i z różnych miast w Polsce, osiągając liczbę 3,000 na 15,000 mieszkańców miasta. W Wilnie mieściły się główne sądy żydowskie dla Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W XVII i początkach XVIII wieku Wilno stało się znanym ośrodkiem nauk rabinicznych i praw halachicznych, z rabinami takimi jak Joshua Hoeschel Ben Joseph, Shabbetai ha-Kohen, Judah Lima, Moses Kremer, Baruch Charif, Cwi Hirsch i inni. Najsłynniejsze w judaistycznym świecie stało się Wilno pod koniec XVIII wieku za sprawą rabina Elijah ben Solomon Zalman'a (1720 - 1797), zwanego Gaon z Wilna (Gaon of Vilna). Gaon stworzył centrum rabiniczne rozpowszechniające system nauk religijnych i żydowski sposób życia, przeciwstawiające się chasydyzmowi, stworzonemu na Podolu przez Israela ben Eliezer'a - Baal Szema (ok. 1700 - 1760) i rozprzestrzenianego przez cadyków - wizjonerów.

W młodości badacz mistycznej Kabbalah, Gaon starał się zrozumieć całość tradycji żydowskiej poprzez racjonalną analizę, opartą na postrzeganiu Torah jako Boskiej Mądrości i Woli. Rozumowanie było według niego połączeniem pomiędzy boskością a ludzkością: rozmyślania nad Torah są rozmyślaniami nad Boskim Myśleniem, które transformują świadomość i emocje, prowadząc do moralnej uczciwości i świętości. Była to intelektualna duchowość w ramach autonomii ludzkiego umysłu - rozumowania i wolnej woli. Odrzucił jednak Gaon pojawiający się wówczas żydowski ruch oświeceniowy, Haskalah, prawdopodobnie z powodu zawartych w nim tendencji asymilacyjnych.




Ten nacisk na ważność ludzkiego umysłu i studiów jako jądra żydowskiej duchowości, doprowadził Gaona do zaciętej opozycji wobec mistycznego chasydyzmu, szczególnie wobec doświadczeń ekstatycznych oraz objawiających się wizji wyjaśniających tajemnice Torah, które stanowiły istotę chasydyzmu. Gaon odrzucił chasydzką Wszechobecność Boga w świecie, uznając tylko Wszechobecność Boskiej Opatrzności. Obawiał się, iż chasydzka kontemplacyjna modlitwa i ekstaza i wynikające z niej wizje mogą zastąpić centralność Torah, zaś koncepcja pośrednictwa między Bogiem a ludźmi jest w istocie panteizmem. Ta opozycja Gaona wobec chasydyzmu przyjęła nawet specjalną nazwę, Mitnagdim.

W konflikcie z chasydyzmem, w latach 1772 i 1781 Gaon dwukrotnie doprowadził do ekskomuniki i rozwiązania chasydzkiej kongregacji w Wilnie. Kahał żydowski wypędził z Wilna większość chasydów z rodzinami. Już po śmierci Gaona, Rosjanie w roku 1798 uwięzili na niedługi okres czasu 22 wileńskich chasydów i ich przywódcę Sznera Zalmana. Od początków XIX wieku te dwie wspólnoty zgodnie współistniały w Wilnie. Uczeń Gaona, Hayyim założył w roku 1803 w Wołożynie na Litwie słynną yeshivah (akademię), która odegrała wielką rolę wśród ortodoksyjnych Żydów Wschodniej Europy (i która stała się prekursorem Yeshiva University w Nowym Yorku).

W XIX wieku Wilno było nadal centrum żydowskiego nauczania. Stało się ważnym ośrodkiem Haskalah, oświeceniowego ruchu asymilacyjnego wśród Żydów. Mieszkało i tworzyło w Wilnie wielu żydowskich pisarzy i poetów, w większości spolonizowanych, żeby wymienić tylko Juliana Klaczko. (W Zwojach 9 znajduje artykuł Iwony Opoczyńskiej o Haskalah, Wolno ci Izraelu nazwać się człowiekiem, w którym wiele miejsca poświęcone jest żydowskim pisarzom i poetom z Wilna.)




Spis ludności Wilna w roku 1897 zliczył 63,831 żydowskich mieszkańców miasta, tj. 42% ludności. Zagęszczenie i bezrobocie spowodowały, iż liczni wileńscy Żydzi wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych lub na ziemie Izraela. W latach 1890. Wilno stało się ośrodkiem żydowskiego ruchu socjalistycznego. W roku 1897 w Wilnie powstała żydowska partia pracy, Bund.

W początkach XX wieku Wilno stało się centrum ruchu sjonistycznego w Rosji. Twórca sjonizmu, Theodore Herzl, odwiedził Wilno w roku 1903. W okresie tym nastąpił też rozkwit żydowskiej literatury w językach jidysz i hebrajskim. Podczas pierwszej wojny światowej do Wilna napłynęło wielu żydowskich uchodźców z okolic przyfrontowych. W latach 1922-1939, kiedy Wilno należało do Polski, pomimo pogromu w roku 1919, w którym zginęło ok. 80 Żydów, społeczność żydowska Wilna rozwijała się kulturalnie bez większych przeszkód. Powstały liczne żydowskie szkoły podstawowe i gimnazja z wykładowymi językami albo jidysz, albo hebrajski. W roku 1924 powstał instytut badawczy YIVO nad językami jidysz i kulturą żydowską (obecnie działający w Nowym Jorku).




Jako ciekawostkę można wspomnieć, że w roku 1935, z okazji otwarcia Centrum Żydowskiego w Wilnie odbyła wystawa rysunków i akwafort Marca Chagalla. Marc Chagall i jego żona Bella spędzili wówczas w Wilnie około pół roku. Kontakt z żydowskim życiem wywarł na Belli Chagall tak duże wrażenie, iż zaczęła pisać w języku jidysz. Jej wspomnienia z dzieciństwa w Witebsku, wydano po angielsku w Stanach Zjednoczonych po jej śmierci (Burning Lights, 1946). Trzy fragmenty tych wspomnień, o Chanukah, Pesach i Yom Kippur, zostały zamieszczone w Zwojach w tłumaczeniu polskim.

W latach 1939-1944 nastąpiła w Wilnie Zagłada Żydów, najpierw rękami litewskimi, potem niemieckimi. W wileńskim Holocauście ginęło ponad 80,000 Żydów, w samym tylko lesie w Ponarach pod Wilnem leży ponad 35,000 zamordowanych Żydów. W lasach podwileńskich działały żydowskie oddziały partyzanckie. Od 1944 roku nastąpiła sowietyzacja Litwy i jej mieszkańców, a później niektórzy z pozostałych w Wilnie 6,000 Żydów wyemigrowali do Izraela.

Nie ma już więcej Jerozolimy Północy.




Teksty związane z tematyką tego artykułu zamieszczone w Zwojach:


Copyright © 1997-2007 Zwoje