JEROZOLIMA   POLNOCY





ANDRZEJ KOBOS


Nie bez przyczyny europejscy Zydzi nazywali Wilno "Jerozolima Polnocy" (Yerushalaim szel cafon) albo "Jerozolima Litwy" (Yerushalaim de-Lita).

Pierwsza wzmianka o zorganizowanej zydowskiej spolecznosci w Wilnie pochodzi z roku 1568; Zydzi musieli wowczas zaplacic podatek "poglowny". W roku 1633 Zydzi wilenscy uzyskali przywilej uprawiania handlu, destylacji alkoholu i rzemiosla (nie zastrzezonego dla cechow), ale ograniczajacy rejony miasta, w ktorych mogli mieszkac. W pierwszej polowie XVII wieku w Wilnie osiedlilo sie wielu Zydow z Pragi, Frankfurtu i z roznych miast w Polsce, osiagajac liczbe 3,000 na 15,000 mieszkancow miasta. W Wilnie miescily sie glowne sady zydowskie dla Wielkiego Ksiestwa Litewskiego.

W XVII i poczatkach XVIII wieku Wilno stalo sie znanym osrodkiem nauk rabinicznych i praw halachicznych, z rabinami takimi jak Joshua Hoeschel Ben Joseph, Shabbetai ha-Kohen, Judah Lima, Moses Kremer, Baruch Charif, Cwi Hirsch i inni. Najslynniejsze w judaistycznym swiecie stalo sie Wilno pod koniec XVIII wieku za sprawa rabina Elijah ben Solomon Zalman'a (1720 - 1797), zwanego Gaon z Wilna (Gaon of Vilna). Gaon stworzyl centrum rabiniczne rozpowszechniajace system nauk religijnych i zydowski sposob zycia, przeciwstawiajace sie chasydyzmowi, stworzonemu na Podolu przez Israela ben Eliezer'a - Baal Szema (ok. 1700 - 1760) i rozprzestrzenianego przez cadykow - wizjonerow.

W mlodosci badacz mistycznej Kabbalah, Gaon staral sie zrozumiec calosc tradycji zydowskiej poprzez racjonalna analize, oparta na postrzeganiu Torah jako Boskiej Madrosci i Woli. Rozumowanie bylo wedlug niego polaczeniem pomiedzy boskoscia a ludzkoscia: rozmyslania nad Torah sa rozmyslaniami nad Boskim Mysleniem, ktore trasformuja swiadomosc i emocje, prowadzac do moralnej uczciwosci i swietosci. Byla to intelektualna duchowosc w ramach autonomii ludzkiego umyslu - rozumowania i wolnej woli. Odrzucil jednak Gaon pojawiajacy sie wowczas zydowski ruch oswieceniowy, Haskalah, prawdopodobnie z powodu zawartych w nim tendencji asymilacyjnych.




Ten nacisk na waznosc ludzkiego umyslu i studiow jako jadra zydowskiej duchowosci, doprowadzil Gaona do zacietej opozycji wobec mistycznego chasydyzmu, szczegolnie wobec doswiadczen ekstatycznych oraz objawiajacych sie wizji wyjasniajacych tajemnice Torah, ktore stanowily istote chasydyzmu. Gaon odrzucil chasydzka Wszechobecnosc Boga w swiecie, uznajac tylko Wszechobecnosc Boskiej Opatrznosci. Obawial sie, iz chasydzka kontemplacyjna modlitwa i ekstaza i wynikajace z niej wizje moga zastapic centralnosc Torah, zas koncepcja posrednictwa miedzy Bogiem a ludzmi jest w istocie panteizmem. Ta opozycja Gaona wobec chasydyzmu przyjela nawet specjalna nazwe, Mitnagdim.

W konflikcie z chasydyzmem, w latach 1772 i 1781 Gaon dwukrotnie doprowadzil do ekskomuniki i rozwiazania chasydzkiej kongregacji w Wilnie. Kahal zydowski wypedzil z Wilna wiekszosc chasydow z rodzinami. Juz po smierci Gaona, Rosjanie w roku 1798 uwiezili na niedlugi okres czasu 22 wilenskich chasydow i ich przywodce Sznera Zalmana. Od poczatkow XIX wieku te dwie wspolnoty zgodnie wspolistnialy w Wilnie. Uczen Gaona, Hayyim zalozyl w roku 1803 w Wolozynie na Litwie slynna yeshivah (akademie), ktora odegrala wielka role wsrod ortodoksyjnych Zydow Wschodniej Europy (i ktora stala sie prekursorem Yeshiva University w Nowym Yorku).

W XIX wieku Wilno bylo nadal centrum zydowskiego nauczania. Stalo sie waznym osrodkiem Haskalah, oswieceniowego ruchu asymilacyjnego wsrod Zydow. Mieszkalo i tworzylo w Wilnie wielu zydowskich pisarzy i poetow, w wiekszosci spolonizowanych, zeby wymienic tylko Juliana Klaczko. (W Zwojach 9 znajduje artykul Iwony Opoczynskiej o Haskalah, Wolno ci Izraelu nazwac sie czlowiekiem, w ktorym wiele miejsca poswiecone jest zydowskim pisarzom i poetom z Wilna.)




Spis ludnosci Wilna w roku 1897 zliczyl 63,831 zydowskich mieszkancow miasta, tj. 42% ludnosci. Zageszczenie i bezrobocie spowodowaly, iz liczni wilenscy Zydzi wyemigrowali do Stanow Zjednoczonych lub na ziemie Izraela. W latach 1890. Wilno stalo sie osrodkiem zydowskiego ruchu socjalistycznego. W roku 1897 w Wilnie powstala zydowska partia pracy, Bund.

W poczatkach XX wieku Wilno stalo sie centrum ruchu sjonistycznego w Rosji. Tworca sjonizmu, Theodore Herzl, odwiedzil Wilno w roku 1903. W okresie tym nastapil tez rozkwit zydowskiej literatury w jezykach jidysz i hebrajskim. Podczas pierwszej wojny swiatowej do Wilna naplynelo wielu zydowskich uchodzcow z okolic przyfrontowych. W latach 1922-1939, kiedy Wilno nalezalo do Polski, pomimo pogromu w roku 1919, w ktorym zginelo ok. 80 Zydow, spolecznosc zydowska Wilna rozwijala sie kulturalnie bez wiekszych przeszkod. Powstaly liczne zydowskie szkoly podstawowe i gimnazja z wykladowymi jezykami albo jidysz, albo hebrajski. W roku 1924 powstal instytut badawczy YIVO nad jezykami jidysz i kultura zydowska (obecnie dzialajacy w Nowym Jorku).




Jako ciekawostke mozna wspomniec, ze w roku 1935, z okazji otwarcia Centrum Zydowskiego w Wilnie odbyla wystawa rysunkow i akwafort Marca Chagalla. Marc Chagall i jego zona Bella spedzili wowczas w Wilnie okolo pol roku. Kontakt z zydowskim zyciem wywarl na Belli Chagall tak duze wrazenie, iz zaczela pisac w jezyku jidysz. Jej wspomnienia z dziecinstwa w Witebsku, wydano po angielsku w Stanach Zjednoczonych po jej smierci (Burning Lights, 1946). Trzy fragmenty tych wspomnien, o Chanukah, Pesach i Yom Kippur, zostaly zamieszczone w Zwojach w tlumaczeniu polskim.

W latach 1939-1944 nastapila w Wilnie Zaglada Zydow, najpierw rekami litewskimi, potem niemieckimi. W wilenskim Holocauscie ginelo ponad 80,000 Zydow, w samym tylko lesie w Ponarach pod Wilnem lezy ponad 35,000 zamordowanych Zydow. W lasach podwilenskich dzialaly zydowskie oddzialy partyzanckie. Od 1944 roku nastapila sowietyzacja Litwy i jej mieszkancow, a pozniej niektorzy z pozostalych w Wilnie 6,000 Zydow wyemigrowali do Izraela.

Nie ma juz wiecej Jerozolimy Polnocy.





Teksty zwiazane z tematyka tego artykulu zamieszczone w Zwojach:


Copyright © 1997-2000 Zwoje