Ponizszy tekst pochodzi z katalogu (*) wystawy prac Ryszarda Otreby w Muzeum Narodowym w Krakowie w grudniu 1999 i styczniu 2000. Tytul pochodzi ode mnie; oryginalny tytul brzmi "Wstep".   (AMK)


GRA MIEDZY CZERNIA A BIELA


(wstep)





KRYSTYNA KULIG-JANAREK


Profesor Ryszard Otreba niemal od poczatku swej wielokierunkowej pracy zawodowej i artystycznej - dzis juz czterdziestoletniej - zyskiwal bardzo wysokie oceny w dziedzinach, ktorymi sie zajmowal.

Zaslynal jako wspoltworca krakowskiego wzornictwa przemyslowego i projektant oraz wybitny specjalista, badacz i pedagog w zakresie komunikacji wizualnej. Rowniez w uprawianej rownolegle sztuce "czystej" - grafice warsztatowej i rysunku - odnosil liczne sukcesy potwierdzane wieloma nagrodami otrzymanymi w Polsce i za granica. Jego prace znajduja sie w najznaczniejszych zbiorach muzealnych polskich i obcych, a takze w wielu kolekcjach prywatnych.

Niezwykla aktywnosc tego artysty znalazla swoj wyraz nie tylko w zrealizowaniu szescdziesieciu wlasnych wystaw i udziale w okolo czterystu ekspozycjach zbiorowych. Profesor uczestniczyl w tworzeniu polskiego i miedzynarodowego zycia artystycznego - byl czlonkiem wladz stowarzyszen tworczych, jurorem i organizatorem konkursow, takze kuratorem polskich wystaw za granica. Mial rowniez swoj udzial w naszych muzealnych sukcesach ekspozycyjnych i wydawniczych, by wymienic chocby slawna wystawe Polakow portret wiasny, ktorej byl projektantem, czy katalog niedawnej [1997] wystawy Chagalla [w Muzeum Narodowym w Krakowie].

Jest nieustajaco czynny w pracy artystycznej i projektowej. Zaliczany do grona najwybitniejszych grafikow polskich pozostal osoba niezwykle skromna i pogodna, pozwalajaca sobie na stwierdzenie, iz uprawia "niedzielna grafike," a jego sztuka jest "zabawa miedzy czernia a biela." Pamietajac jednak o przynaleznosci okresu swiatecznego do sfery sacrum i roli emocji we wszelkich grach, nie dajmy sie zwiesc temu pozornie lekkiemu traktowaniu swej sztuki przez artyste.

* * *

Na sukces zawodowy i artystyczny Ryszarda Otreby wplynelo zapewne wiele czynnikow. Pomijajac najglebiej osobiste impulsy majace zrodlo w biografii artysty, mozna sprobowac wskazac kilka cech w osobowosci tworczej Profesora, dzieki ktorym jego praca ciagle skupia na sobie uwage.


Ryszard Otreba: poklon V, 1967

Oprocz oryginalnego talentu, zdolnosci kreatywnych, intuicji artystycznej i wrazliwosci, pomocna - jak sie zdaje - byla jego wielka odwaga w podejmowaniu wszelkich wyzwan - czy byly nimi nowatorskie problemy projektowe, plakat, czy rysunek i grafika. Podjete zadanie wykonywal artysta niezwykle odpowiedzialnie, starajac sie zglebic jego istote, maksymalnie angazujac intelekt, wrazliwosc i wiedze. Bardzo wazny w kazdej realizacji stawal sie adekwatny do celu wybor srodkow, dbalosc o ich ekonomie i perfekcje wykonania. Inna istotna cecha, wspolna dla sfery badawczo-projektowej i artystycznej tworczosci Profesora, jest gleboko humanistyczny charakter jego prac, z uwagi na ich specyfike roznie sie ujawniajacy. W projektach uzytkowych Ryszard Otreba nie tylko deklaruje, ale rzeczywiscie realizuje ich sluzebna role. W tworczosci artystycznej zas nie prezentuje jedynie swoich kreacji, lecz stara sie uzyskac gleboki kontakt z odbiorca, ktorego czyni wspoltworca swego dziela. W obydwu zakresach probuje przelamywac "szumy informacyjne," jakze czesto powiekszajace zewnetrzny i wewnetrzny chaos dotykajacy czlowieka.

* * *

Grafiki i rysunki Ryszarda Otreby sa z latwoscia rozpoznawalne. Artysta stworzyl wlasny, oryginalny styl, ktory nie ulegl w ciagu lat znaczniejszym przemianom, wciaz wyrozniajacy sie na tle polskiej sztuki.


Ryszard Otreba: cisza, 1977

Studiujac grafike w pracowni Mieczyslawa Wejmana, nie stal sie w pelnym tego slowa znaczeniu jego uczniem. Blizszy kontakt mial z owczesnym adiunktem Marianem Malina, a jego prawdziwym nauczycielem grafiki - jak kiedys wyznal - byla Jadwiga Kaim, pozniejsza zona.

Mlody tworca nie przejal dominujacej wowczas techniki metalowej ani nie ulegl wyrazistej sklonnosci grafikow krakowskich do metafory i ekspresji, realizowanych glownie w sztuce figuratywnej. Wszedl do znacznie mniejszego grona artystow sklaniajacych sie ku abstrakcji geometrycznej, wybierajac rownoczesnie specyficzna i trudna technike gipsorytu, znana dzis w swiecie jako "metoda Otreby." Na ten arbitralny, znaczacy wybor miala byc moze wplyw szczegolna atmosfera, panujaca na poczatku lat szescdziesiatych w naszej grafice. Byl to bowiem okres bujnego jej rozwoju, ujawniania sie wielu indywidualnosci tworczych, licznych konkursow i wystaw krajowych, wreszcie - czas otwarcia na sztuke swiatowa (pierwsze edycje Miedzynarodowego Biennale Grafiki w Krakowie).

Wybor wlasnej, odrebnej drogi wiazal sie z przyjeciem pewnych rygorow, zarowno intelektualnych jak i technicznych, aktualnych do tej pory.


Ryszard Otreba: wyodrebnienie sygnalu II, 1987

Artysta opracowujac matryce, bez wczesniejszych szkicow przygotowawczych, przystepuje do tworzenia kompozycji uprzednio przemyslanej w najdrobniejszych szczegolach, kruchosc plyty -gipsowej wyklucza bowiem jakiekolwiek poprawki. Taka metoda pracy wymusza niezwykla koncentracje, precyzje techniczna, a takze wybor okreslonego repertuaru form budujacych obraz. Daje ona rownoczesnie niemal fizycznie odczuwalna aure emocji, towarzyszacej pracy tworzonej w tak wielkim skupieniu.


Ryszard Otreba: urzeczywistnienie I, 1999

Powstaja kompozycje czytelne, oszczedne a nawet ascetyczne, dosrodkowe, czesto symetryczne, zbudowane z prazkowanych plaszczyzn, roznych ukladow linii, prostych form geometrycznych, rzadziej bryl i form biomorficznych. Odrzucenie koloru i wybor elementow geometrycznych nie prowadzi jednak do oschlej regularnosci i matematycznego chlodu. Artysta potrafi roznymi metodami silnie zdynamizowac kompozycje, m. in. za pomoca poruszenia ukladu, kontrastowania - takze walorowego - figur i plaszczyzn, wprowadzania niewielkich nieregularnosci lub wyrafinowanej gry elementow ukladu. Utworzone w ten sposob zostaja szczegolne relacje przestrzenne, nie majace odniesienia do rzeczywistych.


Ryszard Otreba: bezgraniczna ufnosc I, 1994

Przyjete przez grafika rygory i ograniczenia sluza wzmocnieniu napiecia emanujacego z kompozycji. Wedlug artysty, owo napiecie moze stac sie nosnikiem waznych, nacechowanych znaczeniem tresci (zwiazanych z emocjami, pojeciami, impresjami), uzewnetrznionych w tworzonych ex post tytulach prac, powstajacych w wyniku kojarzenia wizualnych form z werbalnymi pojeciami.

Podczas gdy grafika stanowi dla artysty jezyk intymny, stworzony w celu kontaktu z odbiorca, jego rysunek pelni bardziej autonomiczna role. Prace rysunkowe, nie opatrzone tytulami lecz znaczone rzymskimi cyframi, realizowane sa rowniez w technice wlasnej. Charakteryzuje je rygorystyczna geometria laczona z miekkoscia i malarskoscia proszenia wprowadzajacego wiekszy udzial swiatla. Niektore z rysunkow oddaja fakture zmietego papieru i nasuwaja metajezykowe skojarzenia.


Ryszard Otreba: rysunek III, 1991

Zarowno grafiki jak i rysunki Ryszarda Otreby posiadaja niezaprzeczalne walory estetyczne, ktore podnosi precyzja wykonania oraz uzycie szlachetnych technik i materialow, np. pieknej w kolorze i fakturze bibuly apofiskiej.


Ryszard Otreba: rysunek I, 1992

Podstawowym jednak ich atutem jest przekazywanie syntetycznych zjawisk wizualnych, niejednoznacznych w interpretacji, silnie poruszajacych odbiorce i nie pozostawiajacych go obojetnym.

* * *

Tworczosc graficzna Ryszarda Otreby interpretowano na rozne sposoby, zgadzajac sie najczesciej, iz jest naznaczona duzym ladunkiem emocjonalnym.

Niektorzy z krytykow widzieli kompozycje artysty jako wynik redukcji realnych form, a sam wybor jezyka geometrii tlumaczyli potrzeba zyskania dystansu do nurtujacych go uczuc i refleksji. Skrajnie odmienne stanowisko prezentowali krytycy mowiacy o wylacznie intelektualnym charakterze tworczosci artysty i dominacji w jego pracach wartosci autotelicznych.

Odnoszac sie do obydwu interpretacji przypomnijmy w tym miejscu slowa samego grafika twierdzacego, iz jego utwory niczego nie przedstawiaja i ze stara sie w nich wyzwolic od dyscypliny intelektualnej w kierunku emocji.


Ryszard Otreba: rysunek B, 1998

Dosc wczesnie Janina Wieckowska-Lazar zauwazyla, ze artysta tworzy intencjonalne symbole i znaki inspirowane Malewiczowska "supremacja czystego odczucia w sztuce."

Stanislaw Fijalkowski, zwracajac uwage na role znaku w tworczosci graficznej Otreby skonstatowal, iz znak pelni tu funkcje wyrazania. Taka interpretacje podjela Irena Jakimowicz dopowiadajac, ze funkcje te umozliwia bogactwo i ruchliwosc owych dynamicznych znakow, ktore, choc racjonalnie budowane, w koncu wkraczaja w sfere irracjonalnej intuicji.


Ryszard Otreba: rysunek XII, 1999

Sztuka niefiguratywna nielatwo poddaje sie interpretacji, a jej percepcja w znacznej mierze zalezy od nastawienia i predyspozycji samego odbiorcy.

Sprawdzmy wiec, czy jestesmy wrazliwi na ten rodzaj sztuki i sprobujmy wejsc do "gry miedzy czernia a biela," poddajac sie dzialaniu kreacji Ryszarda Otreby.



(*)  Ryszard Otreba - grafika i rysunek / prints and drawings. Katalog wystawy.
        Red. naukowy Zofia Golubiew. Cykl "Graficy z Krakowa". Muzeum Narodowe w Krakowie, 1999.







Copyright © 1997-2000 Zwoje