Fragment ksiazki Tadeusza Filipa pt. Cypriana Norwida Fortepian Szopena ze stanowiska tworczosci poety odczytany. Wydawnictwo M. Kot, Krakow 1949, 284 str.



INTENCJA "FORTEPIANU SZOPENA"





TADEUSZ FILIP


(fragment)


Zazwyczaj wydawcy Fortepianu Szopena wyjasniaja jego powstanie jedynie relacja nastepujacego wydarzenia: W dniu 19 wrzesnia 1863 roku, po nieudanym zamachu na general-gubernatora Warszawy hr. Berga, ktorego dokonano (jak podaje Stanislaw Cywinski) strzelajac, czy tez (jak podaje Tadeusz Pini) rzucajac bombe z okna palacu Zamoyskich, zolnierze rosyjscy podpalili palac i stracili na ulice fortepian Chopina znajdujacy sie wowczas w mieszkaniu siostry pianisty [Izabeli Barcinskiej] w Palacu Zamoyskich.


Fortepian Pleyel, na ktorym Chopin gral od roku 1847, fotografia, 1980.

Relacja tego wydarzenia, ktore bylo bezposrednia pobudka powstania utworu, bynajmniej nie wyjasnia, w jaki sposob ta pobudka wywolala powstanie takiego wlasnie utworu jak Fortepian Szopena, tj. utworu, ktorego przedmiotem nie jest przeciez ani powstanie styczniowe, ani zamach na Berga, a ktory natomiast zawiera, w formie skondensowanej, ideowa synteze prawie calej tworczosci Norwida.

Mniej znane a pikantne uzupelnienie relacji o zamachu na Berga moze stanowic list Norwida do Karola Ruprechta z wrzesnia roku 1869:

"Kwestya reprezentacyi i czujnosci narodu.
Wielmozny Karol Ruprecht i inni byli uwiadomieni na czas, iz skoro taki monumentalny gmach jak Opera Nowa buduje sie i skoro tenze na zewnatrz stawa sie Muzyki i Liryki Pantheonem, tedy nalezaloby, aby powazne Emigracyi imiona (i np. Chor polski) zaniosly petycje o niepominiecie jednego z Ojcow Szkoly - zmarlego w Paryzu - Chopina!

Ale Wny Ruprecht i inni, zatrudnieni mysla archeologicznej numizmatyki wedle pamiatki trzechsetnej - archeologicznej puscili to mimo uszu.

Pocieszac sie mozna, ze zgasly Mistrz Muzyki bedzie teraz mial pomnik w Warszawie kosztem i staraniem J. O. hrabiego Berga, ktory juz w tej mierze z rzezbarzem umowe robi lub zrobil. Tak samo jak sp. Adam Mickiewicz naprzod byl pojety i oceniony w Moskwie przez Kozlowa i Puszkina.

C. Norwid, 1869".


Jak widac z samego poematu, i co potwierdza powyzszy list poety, Norwid byl bardzo dalekim od koncentrowania swej uwagi na materialnej i politycznej stronie wydarzenia i od traktowania go w sposob "notarialnie" patriotyczny, lecz wzial z niego jedynie jego tresc paraboliczna. Samemu wydarzeniu poswiecil tylko ostatnie linie strofy IX, moment historyczny wydarzenia potraktowal jedynie jako tlo tej strofy, o zamachu w ogole nie wspomnial, a bezposrednich sprawcow stracenia fortepianu Chopina, swoich guwernementalnie przeciwnych pobratymcow (1) wskazal jedynie przez aluzje (kaukaskie konie i kolbami pchane w strofie IX), upodabniajac ich do ponadhistorycznych, elementarnych energii ludzkiego gniewu, uosobionych w klasycznych passyach tj. menadach, ktore rozszarpaly Orfeusza.

Natomiast prawie cala swa uwage skoncentrowal poeta dokola osobistosci Chopina, a w szczegolnosci:

  1. na wspomnieniu wizji Chopina z ostatnich swych wizyt u pianisty, bardzo podobnym do wspomnienia zawartego w Czarnych kwiatach;

  2. na rozwazaniu natury indywidualnosci artystycznej Chopina, bardzo podobnym do rozwazan zawartych w Promethidionie a w szczegolnosci na rozwazaniu:
Zawarl wiec Norwid w Fortepianie Szopena esencje swych pogladow estetycznych i narodowych, a w szczegolnosci swoje, historyczne i moralne pojecie "Polonii" - mowiac jezykiem jego epoki, albo etbosu Polski - uzywajac terminu nowszego. Wskutek powiazania tych pierwiastkow ideowych z osobistym wspomnieniem i odczuciem Chopina, poemat stal sie wyrazem najautentyczniejszego liryzmu (elegijnego) Norwida. Ze wzgledu na syntetyczna zawartosc ideowa i na wysokosc osiagniec w zakresie formy poetyckiej, mozna w Fortepianie Szopena uznac najpelniejszy wyraz tworczosci Norwida.


Cyprian Kamil Norwid, 1855, fotografia.


1. wyrazenie z listu Norwida do Bronislawa Zaleskiego (1875).







Copyright © 1997-1999 Zwoje