O JANIE LEBENSTEINIE
2 czerwca, pogrzeb Janka Lebensteina na Powązkach. (Widziałem migawkę w Telewizji Polonia.) Miłosz przysłał list, Piotr Kłoczowski przemówił nad grobem. Od Włodka Boleckiego wiem, że przylegają do siebie głowami dwa groby: Janka i Zbyszka Herberta. Podobno obok Janka jest miejsce na grób jego matki, pochowanej na cmentarzu za Warszawą. Niesamowite są te desenie ludzkiego losu, tylekroć przeze mnie oglądane w momencie zamknięcia! Moja przyjaźń z Jankiem i Zbyszkiem zaczęła się w paryskim mieszkaniu Janka na Ecouffes, na wielkim bankiecie wyprawionym przez jego matkę, która na krótko przyjechała do Paryża w odwiedziny do syna.
Malarstwo oryginalne, niezależne, stroniące od "wpływów", przynależności do "szkół i kierunków". Jest niedorzecznością (jak to zrobił Miłosz) koligować go z "barokiem." Nawet Kot Jeleński, tak przenikliwy i na wylot znający malarstwo Janka, nie miał racji stawiając go obok Kubina; nie był malarzem "tamtej strony" (Die Andere Seite), był malarzem "tej strony," przywarł do niej całą siłą swej imaginacji. Szedł naprzód własną drogą, samotny, wpatrzony w ideał malarstwa samodzielnego. Uderzyło mnie, kiedy chodziliśmy razem na wystawy w Paryżu, że w przeciwieństwie do innych malarzy,
stojących długo przed płótnami mistrzów, jakby chcieli brać od nich lekcje, przetrawić każdy aspekt ich sztuki, zatrzymywał się na krótko, wpijał się natychmiast wzrokiem w to, co w obrazie przyciągało, i biegł dalej, podobny do wytrawnego wędkarza, który wie, gdzie zarzucić wędkę.
Lebenstein, stronnik Marsjasza, na tym oparł od początku do końca swoje malarstwo. Nie przedstawiał, drążył pędzlem: wieczne pogranicze gatunków, istotę świata, istotę przyrody (trochę jak "topielec zieleni" Leśmian ścigający "zieleń samą w sobie"), sąsiedztwo dzikości i tkliwej słodyczy, przemieszanie kobiecości i męskości, zwierzęcości z ludzkością, brutalności z tęsknotą do boskości. W drążeniu pędzlem, nie w gorszym czy lepszym przedstawianiu, tkwi sekret sztuki Janka i tragedia jego sztuki, która z samej swojej istoty nie może marzyć o spełnieniu, o zaspokojeniu. Nigdy. Malarz "maudit," skazany na rozdarcie, obdarzony pełną i ciągłą świadomością nie tylko rozdarcia, lecz samotności artysty w dążeniu do widzeń i gorąco upragnionych i równocześnie nieosiągalnych lub osiągalnych tylko przelotnie i ułamkowo.
Ci, co malarstwo Lebensteina podziwiają albo co najmniej wysoko cenią, zdają się nie przywiązywać większej wagi do jego twórczości ilustracyjnej, rysunkowej, uważając ją za formę wypełniania okresów jałowych, zastojów malarskich. On sam dawał coś podobnego do zrozumienia, ale w duchu oczekiwał zaprzeczenia. Zawsze mógł liczyż na nie u mnie. Był niezrównanym ilustratorem, rysownikiem. Trafiał szybko w sedno ilustrowanego tekstu, po czym przyprawiał mu skrzydła swoją wyobraźnią. Lecz musiał się do niego zapalić, musiał czuć i myśleć podobnie jak pisarz. Zachwycał się Folwarkiem zwierzęcym Orwella. Zachwycał się słusznie, więc tę genialna opowieść oprawił w kongenialne ilustracje. Wolno było mówić: Folwark zwierzęcy Orwella i Lebensteina.
 |
 |
 |
 |
|
 | ||||