W nawiazaniu do artykulu o Stanislawie Ulamie w Zwojach 3 (16)/1999 otrzymalem taki inspirujacy list:
02 May 1999
Szanowny Panie,
Artykul o Ulamie ciekawy. Swoja droga to interesujacym byloby zastanowic sie nad przyczynami pojawienia sie tak wielu wspanialych ludzi, ktorzy wywodzili sie z tego szeroko pojetego kregu karpackiego w centralnej i wschodniej Europie.
Z wyrazami szacunku,
Zdzislaw Wawrzak
z-wawrzak@nwu.edu
* * *
Mysle, ze najlepsza, a na pewno najszybsza odpowiedzia, bedzie zacytowanie dwoch fragmentow. Pierwszy, pochodzi ze wspomnien Stanislawa Ulama Adventures of a Mathematician ("Przygody matematyka"), drugi z eseju Gian-Carlo Rota The Lost Café ("Utracona kawiarnia"). Uwagi Gian-Carlo Roty bez watpienia powstaly w wyniku jego rozmow ze Stanislawem Ulamem, a wiec z duzym prawdopodobienstwem oparte sa na przemysleniach Ulama. Tytul tych fragmentow "Whirpool - Wir" pochodzi ode mnie. (AMK)
STANISLAW ULAM
GIAN-CARLO ROTA
WHIRPOOL - WIR
Stanislaw Ulam, Adventures of a Mathematician (p. 111):
I returned to Poland by train from Lillafured, traveling through the Carpathian foothills. I had to change trains several times and remember sitting for a while on an open flat car with my legs dangling over the side as we went through small villages named Satorolia-Ujhely and Munkaczewo. This whole region on both sides of the Carpathian Mountains, which was part of Hungary, Czechoslovakia, and Poland, was the home of many Jews. Johnny used to say that all the famous Jewish scientists, artists, and writers who emigrated from Hungary around the time of the First World War came, either directly or indirectly, from these little Carpathian communities, moving up to Budapest as their material conditions improved. The physicist I. I. Rabi was born in that region and brought to America as an infant. It will be left to historians of science to discover and explain the conditions which catalyzed the emergence of so many brilliant individuals from that area. Their names abound in the annals of mathematics and physics of today. Johnny used to say that it was a coincidence of some cultural factors which he could not make precise: an external pressure on the whole society of this part of Central Europe, a feeling of extreme insecurity in the individuals, and the necessity to produce the unusual or else face extinction. To me the picture was that of the Roman poet Virgil, describing the flood: "In the big whirlpool there appear only a few remaining swimmers," surviving through intellectual frenzy and strenuous and vigorous work. A jocular version of survival is a story I told to Johnny who manufactured many variations. A little Jewish farm boy named Moyshe Wasserpiss emigrated to Vienna and became a successful businessman. He changed his name to Herr Wasserman. Going on to Berlin and to even greater success and fortune, he became Herr Wasserstrahl, then von Wasserstrahl. Now in Paris and still more prosperous, he is Baron Maurice de la Fontaine.
* * *
Wracalem do Polski [z Budapesztu, w roku 1938] pociagiem z Lillafured, podrozujac przez podnoza Karpat. Musialem przesiadac sie kilka razy i pamietam, ze przez jakis czas siedzialem w otwartym plaskim wagonie, z nogami dyndajacymi na zewnatrz, kiedy przejezdzalismy przez male wioski o nazwach Satorolia-Ujhely i Munkaczewo. Caly ten rejon po obu stronach Karpat, ktorzy stanowil czesc Wegier, Czechoslowacji i Polski, byl zamieszkaly przez licznych Zydow. Johnny [von Neumann] zwykl mawiac, ze wszyscy slawni zydowscy uczeni, artysci i pisarze, ktorzy wyemigrowali z Wegier w okresie okolo Pierwszej Wojny Swiatowej, pochodzili bezposrednio lub posrednio z tych malych karpackich osiedli, przenoszac sie do Budapesztu, gdy ich materialna sytuacja poprawiala sie. Fizyk I. I. Rabi urodzil sie w tym rejonie i zostal przywieziony do Ameryki jako niemowle. Bedzie to zajeciem dla historykow nauki odkrycie i wyjasnienie warunkow, ktore skatalizowaly pojawienie sie tak wielu olsniewajacych postaci z tego rejonu. Kroniki dzisiejszej matematyki i fizyki obfituja w ich nazwiska. Johnny zwykl mawiac, iz byla to koincydencja pewnych kulturowych czynnikow, ktorych nie mogl jednak sprecyzowac: zewnetrzny nacisk na cale spoleczenstwo w tej czesci Europy Srodkowej, ogromne poczucie braku bezpieczenstwa u ludzi oraz albo koniecznosc dokonania przez nich czegos niezwyklego, albo staniecie twarza w twarz ze zginieciem. Dla mnie ten obraz byl obrazem rzymskiego poety Wergiliego, opisujacego powodz: "Z wielkiego wiru wylania sie tylko niewielu pozostalych przy zyciu plywakow," ocalonych przez intelektualny szal i zawzieta, energiczna prace. Zartobliwa wersja przetrwania jest historyjka, ktora opowiedzialem Johnny'emu, ktory pozniej wyprodukowal wiele jej wariacji. Maly zydowski chlopak wiejski o nazwisku Moyshe Wasserpiss wyemigrowal do Wiednia, gdzie pomyslnie prowadzil interesy. Zmienil swoje nazwisko na Herr Wasserman. Wyjechawszy do Berlina po jeszcze wiekszy sukces i fortune, stal sie Herr Wasserstrahl, a pozniej von Wasserstrahl. Teraz w Paryzu i jeszcze bardziej zamozny, jest Baronem Maurice de la Fountaine.
Gian-Carlo Rota, The Lost Café in Indiscrete Thoughts (pp. 67-68):
The "belle epoque," the period that runs between 1870 and World War I (though some claim it ended later), was one of the happiest times of our civilization. Vienna, Prague, Lwow, Budapest were capitals of turn-of-the-century sophistication, though they lacked the staid tradition of Paris, Florence, or Aranjuez. Musil, Mahler, Kafka, Wittgenstein and the philosophers of the Vienna Circle have become for us symbols of "mitteleuropaische Kultur." Most of these now legendary figures betrayed personality traits similar to Ulam's: restlessness, intolerance, a dialectic or arrogance and contrition, and an unsatisfied need for affection, compounded by their society's failure to settle on a firm code for the expression of emotion. Perhaps the tragedy that befell Central Europe could be traced back to these I men's tragic lives and their repressed personalities rather than to the scurrilous outbursts of some demented house painter. When the catastrophe came, those who were alive and watched their world go up in flames remained emotionally crippled for the rest of their lives, never recovering from the shock.
Stan Ulam was one of them. Had he been able to remain in Poland and survive the War (as Steinhaus, Kuratowski, and other Jews did in hiding), he could have gone on to become one of the leading international figures of pure mathematics, at least on par with Banach. But after he bid farewell to his friends at the Scottish Cafe, something died forever within him, and his career as a pure mathematician went permanently adrift.
* * *
La belle époque, okres miedzy rokiem 1870 a Pierwsza Wojna Swiatowa (chociaz niektorzy twierdza ze skonczyla sie ona pozniej), byl jednym z najszczesliwszych czasow naszej cywilizacji. Wieden, Praga, Lwow, Budapeszt byly stolicami nowoczesnosci z przelomu wiekow, chociaz brakowalo im owej statecznej tradycji Paryza, Florencji lub Aranjuez. Musil, Mahler, Kafka, Wittgenstein i filozofowie Kola Wiedenskiego stali sie dla nas symbolem mitteleuropäische Kultur. Wiele z tych teraz legendarnych postaci zdradzalo cechy osobowosci podobne do cech Ulama: niepokoj, nietolerancje, dialektyke arogancji i skruchy, niezaspokojona potrzebe afektu - spotegowane przez niepowodzenie ich spoleczenstwa w ustanowieniu silnych regul dla wyrazania emocji. Byc moze tragedia, jaka potem spadla na Europe Srodkowa miala bardziej swoj poczatek w tragicznych zywotach tych ludzi i ich stlumionych osobowosciach niz w rynsztokowych wybuchach pewnego oszalalego malarza pokojowego. Kiedy nadeszla katastrofa, ci, ktorzy przezyli i widzieli ich swiat ginacy w plomieniach, pozostali emocjonalnie uposledzeni na reszte zycia, nigdy nie otrzasajac sie z szoku.
Stan Ulam byl jednym z nich. Gdyby pozostal w Polsce i zdolal ocalec z wojny (jak udalo sie Steinhausowi, Kuratowskiemu i innym Zydom w ukryciu), moglby stac sie jedna z czolowych miedzynarodowych postaci czystej matematyki, co najmniej na rowni z Banachem. Ale gdy pozegnal swoich przyjaciol w Kawiarni Szkockiej, cos w nim umarlo, a jego kariera jako czystego matematyka zeszla na manowce.
Tlumaczyl Andrzej Kobos
Copyright © 1997-1999
Zwoje
