O LESMIANIE
I FRANCUSKIEJ KSIAZCE O NIM
WIKTOR WEINTRAUB
(fragmenty)
Lesmian jest chyba najwiekszym w poezji polskiej piewca zmyslowej ekstazy milosnej. Erotyki jego, te z Laki, tetnia zywa, jakze goraca krwia i sa urzekajaco piekne. Drugi aspekt to opisy przyrody. Ich zachwycajaca naocznosc, precyzja obserwacji, sprawiaja, iz odznaczaja sie one wielka sila ewokacyjna. Uwaga poety w tych opisach najchetniej koncentruje sie na jakims drobiazgu; zdzble trawy, badylu, wazce, baku. Oto pierwszy lepszy przychodzacy na pamiec przyklad:
Wkosmacona w kwiat plytki
Leb ujawszy w dwie chwytki,
Pszczola, nim ja porwie lot,
W sloncu myje sie jak kot
I do naga z rozwianych skrzydel sie rozbiera.
Poza erotyka i natura wszystko inne w tej poezji to swiat fantazji. Swiat bardzo osobliwy, najcharakterystyczniejszym bowiem wyznacznikiem jest jego nieistnienie. O tym nieistnieniu, Lesmian nigdy nie pozwala nam zapomniec.
Obok ekstazy milosnej i przyrody, jezyk to trzecia z glownych dramatis personae poezji Lesmiana. To smiale eksperymentowanie materia poezji stwarza wokol niej aure czegos bardzo nowoczesnego i czyni z lektury jej tak ekscytujace przezycie. I dlatego najbardziej udane wiersze Lesmiana, to nie tylko wiersze ladne czy piekne, ale olsniewajace odkrycia nowych mozliwosci, nowych sposobow wyrazu. Cena jednak tak zuchwalego eksperymentatorstwa byla niemala. Lesmian operowal na granicy komunikatywnosci jezyka i nic porozumienia z czytelnikami w poezji jego nieraz sie urywa. [...]
Dzis, kiedy Lesmian jest powszechnie uznanym wielkim poeta, rozroznienie miedzy tym, co w poezji jego bylo olsniewajacym odkryciem, a tym, co tylko nieudanym eksprymentem, czesto sie w krytyce zatraca. I jest wielka zasluga francuskiej ksiazki Mariana Pankowskiego (*), ze entuzjazm jej autora dla poezji Lesmiana nigdy nie przyglusza czujnego zmyslu krytycznego, ze autor nie korzysta z "naukowego" alibi dla uchylenia sie przed wartosciowaniem. Ksiazka ta powstala jako praca doktorska, napisana pod kierunkiem znakomitego belgijskiego polonisty Claude'a Backvis'a. [...]
Szczegolnie ostro wyeksponowana teza ksiazki jest twierdzenie o barokowosci poezji Lesmiana. Jest w tym pewna doza prawdy: odrealnienie zycia, motywy "zycia snem" i metamorfoz, upodobnianie w leksyce bogatej i niezwyklej - wszystko to w jakis sposob spokrewnia poezje Lesmiana z poezja baroku. Ale w swoich usilowaniach wywiedzenia Lesmiana z tradycji baroku autor przeholowal. [...] Tak jak rzeczy w tej chwili wygladaja, wywodzenia Lesmiana z tradycji barokowej wisi w powietrzu. [...]
Jest w tej ksiazce sporo spornych kwestii. Ale jest tak i dlatego, ze autor jej nie ma w sobie nic z konwencjonalnego krytyka, powtarzajacego utarte sady. Dlatego jest to ksiazka swieza i zywa. I sa w niej bardzo cenne analizy krytyczne. Jak subtelnie i wnikliwie zanalizowal autor eschatologie Lesmiana, jego problematyke religijna, motyw Boga w jego poezji, sprawy trudne i skomplikowane, na ktorych temat szczegolnie duzo jest w literaturze krytycznej o Lesmianie balamutnych sadow. Jak znakomita jest jego analiza ballad Lesmiana, tlumaczaca dzieki czemu Lesmian potrafil stworzyc ze swoich ballad nie, jak jemu wspolczesni, mniej lub bardzo wdzieczne stylizacje, ale wiersze o poteznym rezonansie metafizycznym, w pelni angazujace emocjonalnie czytelnika, cykl bedacy jednym z najwiekszych osiagniec poezji polskiej.
Nierowna to ksiazka, miejscami irytujaca, ale przy tym wszystkim najlepsze dzis ujecie poezji Lesmiana.
Wiadomosci 29/1164, Londyn 21 lipca 1968
 |
 |
 |
 |
|
 | ||||