Zwoje (The Scrolls) 3 (16), 1999

Stan Ulam i Gian-Carlo Rota prowadzili rozmowy, o matematyce, fizyce, ludziach (matematykach i fizykach), filozofii itd. Niektore z tych rozmow Françoise Ulam nagrala na tasme. Periodyk Los Alamos Science 15/1987 (w numerze poswieconym Stanislawowi Ulamowi i jego naukowemu dziedzictwu) przyniosl maly ich wybor, jako Conversations with Rota. Oto jedna z tych rozmow. (AMK)

O UMYSLACH ETNICZNYCH

STAN ULAM i GIAN-CARLO ROTA

Rota:

Jaka jest roznica miedzy umyslem slowianskim a niemieckim?

Ulam:

Umysl niemiecki jest systematyczny; slowianski nie jest. Slowianie maja tendecje byc uduchowieni, wylewni, zadumani, ale nie sa tak mglisci ani tak unoszeni przez dzwiek slow jak Niemcy. W jezyku niemieckim sylaby i slowa sa powiazane z soba, wiazac mysli, ktore czasami nie bardzo pasuja do siebie.

Rota:

Podczas gdy Slowianie?

Ulam:

Mysle, ze Slowianie maja tendencje byc samo-analityczni, bardziej psychologiczni, niz filozoficzni, pelni zalowania czegos, poczucia winy, ale sa bardziej fundamentalnie optymistyczni niz Niemcy, i z humorem, ktorego nawet jezeli nie widac, to nie jest on daleko. Humor niemiecki oparty jest na wysmiewaniu, nie wiem dlaczego. Latynosi sa jeszcze inni.

Rota:

Opisz umysl lacinski.

Ulam:

Porzadek. Zawsze jest tam klarownosc. Slowa sa oddzielone, nie lacza sie z soba. Jest to jak dobrze ugotowany ryz w porownaniu do przegotowanej rzeczy, ktora wychodzi z niemieckiej mazi.

A co powiedzialbys o Zydach? Czy uwazasz, ze istnieje umysl zydowski?

Rota:

Nie mysle. Wloscy Zydzi sa wloscy, niemieccy Zydzi sa niemieccy itd.

Ulam:

Czy nie sadzisz, ze umysl zydowski jest nieco zadzierzysty, ze szuka sprzecznosci? Czuje, ze ja mam te zydowska ceche ciaglego pragnienia zmieniania tego, co istnieje. Jest to rodzaj rebelianctwa, niezdolnosci klaniania sie w pas autorytetom. Pomysl o wielkich rewolucjonistach - Jezusie, Marksie, Freudzie, Einsteinie, Cantorze. Cantor, nawiasem, byl tylko pol-Zydem. Wiesz, wiekszosc Zydow, jest tylko w czesci Zydami, ale zydoskosc wychodzi zawsze ta sama.

Ten rebeliancki duch Zydow nie przejawia sie w muzyce, gdzie Zydzi sa o wiele mniej tworcami, niz odtworcami, interpretatorami.

Gainesville, styczen 1974.

Los Alamos Science, Special Issue, 15/1987

Przeklad (Translated by) Andrzej M. Kobos

I am grateful to the Editors of Los Alamos Science (Los Alamos National Laboratory) for their permission to publish in Zwoje ("The Scrolls") my Polish translation of this text. (Andrew Kobos)