STAN ULAM
Stan Ulam resented being labeled an intellectual. He would not even agree to being classified as a mathematician. He referred to the published volume of his scientific papers as "a slim collection of poems." Throughout his life, his style in speaking and writing remained the aphorism, the lapidary definition, the capture of a law of nature between one subject and one predicate. "Whatever is worth saying can be stated in fifty words or less," he used to admonish us, and to teach us by his example.
Mathematics is a cruel profession. Solving a mathematical problem is for most mathematicians an arduous and lengthy process which may take years, even a lifetime. The final conquest of the truth comes, if ever, inevitably tinged with disillusion, soured by the realization of the ultimate irrelevance of all intellectual endeavor. For Stan Ulam, this process took place instantaneously, in a flash, unremittingly, day and night, as a condition of his being in the world. He was condemned to seeing the truth of whatever he saw. His word then became the warning of the prophet, the mumbled riddle of the Sybil in her trance. The comforts of illusion were denied to him.
His eyesight followed the bidding of his mind. He could focus on a detail so small as to have been missed by everyone. He could decipher a distant rumbling that no one could yet be aware of. But his blindness for average distances kept him from ever enjoying some rest in the quiet lull of mediocrity.
Worried that we might not be ready to bear the burden of those visions, he solicitously improvised daily entertainment, games into which he prodded us all to be players, flimsy amusements and puzzles he built out of his concern that we be spared, as he could not be, the sight of the naked truth. What saved him, and what was to immensely benefit science, was his instinct for taking the right step at the right time, a step which he invariably took with a scintillating display of elegance.
The inexorable laws of elegant reasoning, which he faithfully observed, became his allies as he drew out the essentials of a new idea, a gem of the mind that he would casually toss off at the world, always at the right time, when ready to be pursued and developed by others. His ideas have blossomed into theories that now grace the world of science. Measurable cardinals have conquered set theory; his foundations of probability have become bedrock. He invented more than one new stochastic process, starting from the imaginary evidence he alone saw beyond the clumsy array of figures spewed out by the very first computers. The strange recurrences of the dynamical systems he was first to describe and simulate are the key to the new dynamics of today.
Stan Ulam came to physics comparatively late in life. With unerring accuracy, he zeroed in on the one indispensable item in the baggage of the physicist, the ability to spot and shake the one essential parameter out of a morass of data. In his work at the Los Alamos Laboratory, he was the virtuoso who outguessed nature, who could compute physical constants, old and new, to several decimal places, guided only by an uncanny sense for relative orders of magnitude.
Every day at dawn, when most of New Mexico was asleep, Stan Ulam would sit in his study in Santa Fe and write out cryptic outlines on small pieces of paper, often no larger than postage stamps. Rewritten, reformulated, rebroadcast by others to the four corners of the earth, these notes became the problems in mathematics that set the style for a whole period. To generations of mathematicians, Ulam's problems were the door that led them into the new, to the first sweet taste of discovery.
I wish we could have convinced him that his problems will last longer than he expected them to, that they are and will be the source of much mathematics that is and will be made, that he will still find them around in a next life, sprinkled in the research papers and in the textbooks of whatever time; to convince him that they will brighten our lives, and the lives of those who come after us, like a cascade of stars in the crystal sky of Los Alamos, like the fireworks of the Fourth of July.
Stan Ulam gniewal sie gdy ktos nazywal go intelektualista. Nie godzil sie nawet na zaklasyfikowanie go jako matematyka. Tom swoich opublikowanych prac naukowych nazywal "szczuplym zbiorem wierszy." Przez cale zycie jego styl mowienia i pisania pozostawal aforyzmem, lapidarna definicja, uchwyceniem jakiegos prawa natury pomiedzy jednym podmiotem a jednym stwierdzeniem. "Cokolwiek jest warte powiedzenia moze byc zawarte w piecdziesieciu slowach, albo mniej," zwykl nas upominac i uczyc nas na swoim przykladzie.
Matematyka jest okrutnym zawodem. Rozwiazywanie matematycznego problemu jest dla wiekszosci matematykow zmudnym i dlugim procesem, ktory moze zabrac lata, nawet cale zycie. Ostateczny podboj prawdy przychodzi, jezeli kiedykolwiek, z nieodzownym posmakiem rozczarowania, zakwaszony zdaniem sobie sprawy z ostatecznej niewaznosci calego tego wysilku intelektualnego. U Stana Ulama proces ten zachodzil momentarycznie, w mgnieniu, nieustannie w dzien i w nocy, jako warunek istnienia Stana na tym swiecie. Byl skazany na dostrzeganie prawdy w czymkolwiek, co widzial. Jego slowa stawaly sie wiec ostrzezeniem proroka, zagadka Sybilli wymamrotana w jej transie. Nie dana mu byla ulga zludzenia.
Jego wzrok podazal za licytacjami jego umyslu. Mogl skoncentrowac sie na szczegole tak malym, ze przeoczonym przez kazdego. Mogl rozszyfrowac odlegly turkot, z ktorego nikt jeszcze nie zdawal sobie sprawy. Zas jego slepota na przecietnych odleglosciach uniemozliwiala mu cieszenie sie pewnym odpoczynkiem w spokojnej uludzie przecietnosci.
Niepokojac sie, ze moglby nie uniesc ciezaru tych wizji, spragnienie improwizowal codzienne rozywki, gry w ktore wciagal nas wszystkich jako graczy, blahe rozrywki i zagadki, ktore tworzyl z troski o to, zeby nam oszczedzic, jak jemu nie bylo dane, widoku golej prawdy. Tym, co go uratowalo, i co stalo sie tak niezwykle pozyteczne dla nauki, byl jego instykt robienia wlasciwego kroku we wlasciwym czasie, kroku, ktory nieodmiennie podejmowal z blyskotliwa elegancja.
Nieugiete prawa eleganckiego rozumowania, ktorych wiernie przestrzegal, stawaly sie jego sojusznikami, kiedy wyjawial istote jakiegos nowego pomyslu, klejnot umyslu, ktory od niechcenia rzucal w swiat, zawsze we wlasciwym czasie, kiedy ten byl juz gotowy do rozwiniecia przez innych. Jego idee rozkwitaly w teorie, ktore sa teraz dobrodziejstwem dla swiata nauki. Mierzalne liczby glowne (cardinals) opanowaly teorie zbiorow, jego podstawy prawdopodobienstwa staly sie opoka. Wynalazl wiecej niz jeden stochastyczny proces, rozpoczynajac od wybrazenia sobie dowodu, ktory on tylko dostrzegl w nieksztaltnym ciagu liczb wypluwanych przez najpierwsze komputery. Dziwne powtarzalnosci ukladow dynamicznych, ktore on pierwszy opisal i symulowal, sa kluczowe dla nowej, dzisiejszej dynamiki.
Stan Ulam przyszedl do fizyki stosunkowo pozno w zyciu. Z bezbledna dokladnoscia, koncentrowal sie na jedynym niezbednym przedmiocie w bagazu fizyka: zdolnosci dostrzezenia i odsiania jednego zasadniczego parametru w grzezawisku danych. W swojej pracy w Los Alamos Laboratory, byl wirtuozem, ktory przechytrzyl nature, ktory potrafil wyliczac stale fizyczne, stare i nowe, z dokladnoscia do kilku miejsc dziesietnych, kierowany tylko beztroskim wyczuciem wzglednych rzedow wielkosci.
Kazdego dnia o swicie, kiedy caly prawie Nowy Meksyk jeszcze spal, Stan Ulam zasiadal w swoim gabinecie w Santa Fe i wypisywal krytyczne zarysy problemow na malych kawaleczkach papieru, czesto nie wiekszych niz znaczek pocztowy. Przepisane, przeformulowane, rozpowszechnione przez innych na cztery strony strony swiata, stawaly sie one problemami matematycznymi, ktore ustanowily styl na cala epoke. Dla pokolen matematykow, problemy Ulama byly brama, ktora wprowadzala ich do nowego, do pierwszego slodkiego smaku odkrycia.
Chcialbym, zebysmy mogli go przekonac, ze jego problemy przetrwaja dluzej, niz sie spodziewal, ze beda zrodlem matematyki, ktora zostala i bedzie stworzona, ze ciagle znajdzie je wokol siebie w nastepnym zyciu, rozkropione w pracach naukowych i podrecznikach wszystkich czasow; przekonac go, ze rozjasnia one nasze zycie i zycie tych, ktorzy przyjda po nas, jak kaskada gwiazd na krysztalowym niebie Los Alamos, jak ognie sztuczne Czwartego Lipca.
Gian-Carlo Rota: Indiscrete Thoughts, Birkhäuser Boston, 1997, pp. 60-62.
Przeklad (Translated by) Andrzej M. Kobos
Reprinted with permission of Birkhäuser Boston, from: Gian-Carlo Rota, Indiscrete Thoughts, Second Printing, 1997 (ISBN 0-8176-3866-0; ISBN 3-7643-3866-0).
I am grateful to Professor Gian-Carlo Rota and Birkhäuser Boston publishers for their kind permissions to publish in Zwoje ("The Scrolls") the original text and my Polish translation of this article. (Andrew Kobos)
 |
 |
 |
 |
|
 | ||||