CHANUKAH
Swieta Poswiecenia albo Swieta Swiatel
Chanukah sa jedynymi swietami judaistycznymi nie wymienionymi w Biblii hebrajskiej. Jest tak dlatego, iz wydarzenia Chanukah mialy miejsce w roku 165 p.n.e, podczas gdy najpozniejsze zdarzenia zapisane w tej Biblii datowane sa okolo roku 400 p.n.e. Wydarzenia te opisane sa w Pierwszej i Drugiej Ksiegach Machabeuszy, ktore jako znane tylko w wersji po grecku z I wieku n.e. i przez to "niepewne," nie zostaly wlaczone do kanonu Biblii hebrajskiej, a traktowane sa jako Apokryfy. Sa one natomiast zwykle wlaczane do Biblii chrzescijanskich.
W IV wieku p.n.e. Aleksander Wielki podbil starozytny Bliski Wschod, w tym starozytny Izrael, rozprzestrzeniajac tam na dlugo kulture hellenska i greckie wplywy. Po jego smierci zdobyte terytoria przechodzily pod panowanie rozmaitych krajow i wladcow. Przy koncu II wieku p.n.e. ziemie i lud Izraela, bedace w imperium Seleucusow, dostaly sie pod wladze syryjskiego wladcy Antiochusa IV Epifanesa. Antiochus nakazal by wszyscy jego poddani zostali zhellenizowani. Zydzi Izraela zostali stopniowo pozbawieni swobod religijnych i spoleczno-politycznych. Niektorzy opierali sie hellenizacji, inni zadoptowali sie do kultury greckiej.
Antiochus zastapil arcykaplana w Swietej (Drugiej) Swiatyni w Jerozolimie przez swojego marionetkowego kaplana, a w roku 168 p.n.e. zabronil wszelkich zydowskich praktyk religijnych, wlaczajac zakaz wyznawania Jedynego Boga, obrzezania i przestrzegania praw dietetycznych. Swieta Swiatynia w Jerozolimie zostala sprofanowana krwia swini, a posag Zeusa zostal umieszczony na rytualnym oltarzu. Armia syryjska pilnowala wypelniania dekretow Antiochusa, trwanie przy monoteistycznej religii lamane bylo torturami i zabijaniem Zydow.
Jednakze w zimie roku 166 p.n.e. w miasteczku Mod'in w Judei, niedaleko Jerozolimy, miejscowy kaplan, Mattatiasz, zabil wyslannika Antiochusa, wraz z piecioma synami uszedl w gory i zorganizowal partyzantke przeciwko garnizonowi syryjskiemu. Po jakims czasie, zwyciescy Zydzi pospieszyli do Jerozolimy aby wyzwolic Swieta Swiatynie od hellenizatorow. W roku 165 p.n.e. synowie Mattatiasza i inni zdobyli Swiatynie, zniszczyli greckie bozki, rytualnie oczyscili Swiatynie i przekazali ja prawowitym kaplanom zydowskim.
Wedlug Drugiej Ksiegi Machabeuszy, uroczystosci poswiecania na nowo Swietej Swiatyni sluzbie Jedynemu Bogu trwaly osiem dni - opoznione obchody swieta Sukkot (Szalasow), uniemozliwione wczesniej przez okupacje Swiatyni przez Syryjczykow. Uroczystosci zostaly nazwane Chanukah - hebrajskie slowo na "poswiecenie" ("dedykowanie").
W tym miejscu tradycja zydowska, w tym Talmud ( Shabbat, 21b), wnosza interwencje Boska. Gdy synowie Mattatiasza przygotowywali swieta, wieczna lampe, siedmioramienna Menore (1) do zapalenia w Swiatyni, stwierdzili, ze Syryjczycy zniszczyli byli wszystkie poza jednym dzbany z rytualnie czysta oliwa. Ten jeden maly dzban zawieral oliwe tylko na jeden dzien poswiecania. I wowczas nastapil cud: oliwa ta plonela przez osiem dni - tyle ile trwalo rytualne oczyszczenie nowej oliwy.
Synowie Mattatiasza zostali nazwani Machabeuszami, w hebrajskim "mloty" (od przydomka Judy), dla ich oporu poteznym wojskom syryjskim. Machabeusze dowodzili pierwszym zanotowanym w historii (nie tylko zydowskiej) powstaniem o wolnosc religijna. Zwyciestwo w Jerozolimie nie zakonczylo walki, ale wkrotce, po smierci Antiochusa, Zydzi odzyskali swobody religijne na ziemi Izraela. Juda, wodz Machabeuszy zginal w bitwie, ale jego bracia zostali arcykaplanami i dali poczatek erze hasmonenskiej i dynastii krolow hasmonenskich.
Dominacja syryjska ustapila rzymskiej, kiedy w roku
37 p.n.e. wodz Hasmonenczykow sprowadzil Rzymian na pomoc w
walkach wewnetrznych. W roku 70 n.e. konsul rzymski Tytus
podbil Judee, zburzyl Swieta Swiatynie i wygnal Zydow z ziemi
Izraela. Ocaleli z rzezi Zydzi zostali wygnani w Diaspore, glownie jako niewolnicy. Wieczna Menora ze Swiatyni
zostala zrabowana do Rzymu i byla niesiona w triumfie Tytusa.
Scena niesienia Menory wyrzezbiona jest do dzisiaj w Luku
Tytusa wzniesionym w najwyzszym miejscu Via Sacra w Rzymie.
Tradycyjna potrawa chanukowa sa placki ziemniaczane "latkes," smazone na oliwie, danie Zydow askenazyjskich z Europy Srodkowej, oraz "sufganiyot," rodzaj paczkow z galaretka, przysmak Zydow sefardyjskich. Spozywa sie rowniez, kobiety w szczegolnosci, potrawy mleczne - na pamiatke Judyty (wdowy z rodu Machabeuszy), ktora przeszla do obozu wrogow dla uratowania swego miasta Bethulia. Tam nie tylko sama przestrzegala praw "kaszrut" (dietetycznych), ale zakochanego w niej syryjskiego wodza Holoferna nakarmila slonym serem, a spragnionego spoila winem, po czym sciela jego wlasnym mieczem, wywolujac panike i ucieczke wrogow.
Tradycja jest wymiana podarunkow, "gelt," jako symboli milosci i przywiazania. Chanukowa gra jest kanciasty bak, "sevivon" (albo "dreidel" w jidisz), na ktorego czterech sciankach wypisane sa hebrajskie litery: "nun," "gimel", "hay" i "szin", bedace pierwszymi literami slow "nes gadol hayah szam" - "wielki cud zdarzyl sie tam." (Obecnie w Izraelu zmieniono litere szim na pay, od "poh" - tutaj; czyli zmieniono "tam" na "tutaj".) Legenda utrzymuje, iz Zydzi potajemnie studiujacy Tore, mieli w pogotowiu "sevivon" i w wypadku najscia przez zolnierzy Antiochusa udawali, ze w to graja.
Radosne swieta Chanukah, wazne w interpretacji talmudycznej, sa powszechnie obchodzone w rodzinach zydowskich. Upamietniaja obrone monoteistycznej wiary i wolnosci religijnej, triumf ducha nad przemoca, oraz symbolizuja nowe swiatlo w ciemnosciach zimy.
 |
 |
 |
 |
|
 | ||||