THE FRICK COLLECTION
ANDRZEJ M. KOBOS
Jedna z najciekawszych i moze najlepszych jakosciowo, chociaz nie najwiekszych "liczbowo" galerii malarstwa w swiecie jest The Frick Collection w Nowym Jorku, na Manhattanie, na rogu East Seventieth Street i Fifth Avenue. Zawiera ona kolekcje Henry Clay Frick'a, bedaca obecnie wlasnoscia semi-publiczna i ciagle uzupelniana po smierci kolekcjonera w roku 1919. Kolekcja, chociaz zawiera rowniez rzezby (glownie w brazie), meble, renesansowe emalie i wczesna porcelane, znana jest przede wszystkim z malarstwa; daje znakomity przeglad dziel wielu "Wielkich Mistrzow", od niemal poczatkow malarstwa religijnego w XIII wieku po impresjonizm. Niekiedy sa to obrazy tematycznie niepowtarzalne u danego Mistrza. Z ta zapewne mysla The Frick Collection zostala zbudowana przez Kolekcjonera.
* * *
Henry Clay Frick urodzil sie w roku 1849 w wiosce w poludniowo-zachodniej Pennsylvanii. Krotkie, elemetarne wyksztalcenie nie wrozylo jego zainteresowania sztuka, ktore obudzilo sie u niego w wieku lat dwudziestu-kilku. Malarstwo w Pennsylvanii, praktycznie wowczas nie istnialo, ale byly dostepne ksiazki ze sztychowanymi reprodukcjami malarstwa. Sam Henry Frick nie malowal, ani nie rysowal, natomiast juz mlodosci zaczal rozwijac w Pittsburgh'u przemysl koksowniczy a pozniej stalowy. The American Dream came true to a young man from rural Pennsylvania. W krotkim czasie, Frick dorobil sie fortuny i zwiazal sie z bracmi Carnegie, wielkimi przemyslowcami stali i filantropami.
W wieku lat trzydziestu odbyl dluga podroz do Europy, w towarzystwie przyjaciol, m.in. innego przemyslowca, Andrew Mellon. Istniejace juz wtedy publiczne galerie malarstwa, byly jednym z glownych punktow programu ich podrozy. W 1881 roku, po zawarciu malzenstwa z Adelaide Howard Childs, Henry Frick zaczal kupowac obrazy. Po roku 1895, kiedy jego fortuna szybko rosla, kupowal systematycznie obrazy w Europie, srednio po dwa obrazy miesiecznie. Byly to glownie plotna wspolczesnych malarzy francuskich. Najwczesniejszym w obecnej kolekcji sa "Praczki" Daubigny (zakupiony w 1896) i "Ville d'Array" Corot'a (1898). Po roku 1900 kupowal XVIII-wieczne portrety angielskie oraz holenderskie z XVII wieku, a takze plotna Turner'a i Monet'a. Wtedy pojawil sie w jego kolekcji pierwszy Vermeer: "Przerwana lekcja muzyki dziewczyny" i "Wioska wsrod drzew" Hobbema'y.
W roku 1905 nabyl pierwszego Van Dycka i pierwszy renesansowy obraz wloski – portret Pietro Aretino Tycjana, "Sw. Jeremiasza" El Greco i "Wschod slonca w Dordrechcie" Cuyp'a. W nastepnych latach kolekcja powiekszyla sie o kilka arcydziel: monumentalny, monarchiczny wrecz, autoportret Rembrandta w starszym wieku, refleksyjne "Jezioro" Corot'a i najpiekniejszy z kilku widokow katedry w Salisbury Constable'a. W roku 1909 nabyl "Wypedzenie kupcow ze swiatyni" El Greco oraz portrety holenderskiego malarza Snyders'a (szczegolnie piekny) i jego zony, oba pedzla Van Dyck'a. W roku 1910 kupil w Londynie (w galerii M. Knoedler'a, z ktora byl glownie zwiazany) "Jezdzca Polskiego" Rembrandta, niepowtarzalny obraz sprzedany przez Zygmunta Tarnowskiego z Dzikowa. W tymze roku nabyl cudownego Vermeer'a "Oficer i Rozesmiana Dziewczyna," a takze wielkie rozmiarami portrety pedzla Gainsborough, a w roku 1911 portret Filipa IV Velasquez'a. Malarstwo holenderskie XVII wieku i angielskie XVIII wieku zdominowalo wowczas jego kolekcje.
W roku 1913 zakupil portret Sir Thomasa Moore'a Holbein'a (z magicznym wprost przedstawieniem zarostu na twarzy) oraz dwa wielkie rozmiarami alegoryczne obrazy Veronese: "Madrosc i Sila" oraz "Cnota i Wystepek." Dalej, portrety Van Dyck'a i Gainsborough; znakomita "Kuznie" Goyi oraz widoki Kolonii i Dieppe Turner'a. Rowniez, impresjonistyczne obrazy: "Walke bykow" Manet'a; "Probe" Degas; "Matke z dziecmi" Renoir'a; japonizujacy "Ocean" Whistler'a. Wtedy jeszcze zakup impresjonistycznych obrazow byl ryzykiem finansowym!
W nastepnych latach nabyl dalsze arcydziela: "Postepy w milosci" Fragonnard'a; "Zdjecie z Krzyza" Gerarda David'a; Bellini'ego wspanialy w szczegolach tla "Sw. Franciszek na pustyni"; Tycjana "Portret mezczyzny w czerwonej czapce"; portet mlodzienca – Lodovico Capponi – pedzla Bronzino. W latach pierwszej wojny swiatowej, kiedy rynek europejski sztuki byl praktycznie zamkniety, Frick nabyl wiele europejskich rzezb w brazie, sztychow, zegarow, porcelany i mebli francuskich z amerykanskiej kolekcji J. Pierpont Morgan'a. W roku 1916 zakupil panele Boucher'a "Sztuki i nauki," ktore niegdys wisialy w zamku Château de Crécy niedaleko Chartres, nalezacym do Madame Pompadour, jak rowniez urocze "Cztery pory roku" Boucher'a. W latach 1916-1919 dalsze obrazy Gainsborough, w tym slynny "The Mall in St. James"; portrety Hals'a i VanDyck'a oraz renesansowe brazy i emalie. Ostatnim nabytkiem Henry Frick'a przed jego smiercia w roku 1919 bylo niedokonczone plotno Vermeer'a "Mistress and Maid."
Spora "podreczna" biblioteka zawiera rzadkie, glownie dawne, pieknie oprawne dziela poswiecone historii sztuki i poszczegolnym malarzom. Bilblioteke te zdobi m.in. wspanialy portret Lady Innes z rozami, pedzla Gainsborough, oraz portret Henry Clay Frick'a, namalowany po smierci kolekcjonera przez amerykanskiego malarza Johna Johansen'a. Na sasiedniej, 71 ulicy znajduje The Frick Art Reference Library, ufundowana w roku 1920 przez Helen Frick, dla uczczenia jej ojca. Zawiera ogromny ksiegozbior poswiecony sztuce europejskiej i amerykanskiej.
W latach 1913-1914 znany nowojorski architekt Thomas Hastings wzniosl rezydencje panstwa Frick, w stylu angielskiej palacowej architektury XVIII wieku. Jej wnetrza przypominaja wnetrza angielskie i francuskie z tamtego okresu. Rezydencja ta, pozniej dwukrotnie przebudowana i powiekszona, jest obecnie siedziba kolekcji i muzeum.
Henry Frick pozostawil swoja rezydencje i kolekcje oraz spory kapital dla fundacji, ktorej celem mialo byc i rzeczywiscie jest "ecouraging and developing the study of fine arts for the use and benefit of all persons whomsoever" (zachecanie i rozwijanie studiow sztuki na uzytek i pozytek wszystkich, kimkolwiek sa). Muzeum nazwane The Frick Collection otwarto dla publicznosci w 1935 roku.
Po smierci Henry Frick'a jego kolekcja nie pozostala statyczna. Z zostawionych funduszow (endowment) i z darow publicznych kolekcja jest ciagle powiekszana. W 1924 roku dodano "Zwiastowanie" Fra Fillipino Lippi, a w pozniejszych (przedwojennych) latach wczesno XIV-wieczny obraz Duccio "Kuszenie Chrystusa na gorze"; XV-wiecznego "Sw. Szymona Apostola" Piero della Francesca; XIV-wieczna "Koronacje Dziewicy" Veneziano, i piekny portret ksiezniczki d'Haussonville (1845) Ingres'a. W 1942 roku nastrojowy "Vétheuil w zimie" Monet'a, a w 1943 krajobrazowego "Bialego konia" Constable'a i portret Nicolaesa Ruts – Rembrandta. Po wojnie niebywala malarsko "Martwa nature ze sliwkami" Chardin'a; "Edukacje Dziewicy" La Tour'a; XV-wieczna "Madonne z Dzieciatkiem" Van Eyck'a. W roku 1960 "Ukrzyzowanie" Piero della Francesca i "Kazanie na Gorze" Claude Lorrain'a; w 1965 "Trzech zolnierzy" Pietera Breugel'a Starszego, a w 1968 "Portret mezczyzny" Memling'a. Okolo jednej trzeciej obecnej kolekcji obrazow przybylo juz po smierci Henry Fricka.
Jak napisal Charles Ryskamp, byly Dyrektor The Frick Collection, "It was his [Mr. Frick's] own taste that shaped the museum; it set the standard and it has created the boundaries of our collecting in the seventy [eighty] years since his death."
* * *
W powyzszym zarysie historii The Frick Collection wymienione sa tylko niektore, byc moze najglosniejsze obrazy tej niepowtarzalnej kolekcji. Trudno wymienic wszystkie, a jeszcze trudniej zreprodukowac. O obrazach Vermeer'a w The Frick Collection pisalem i reprodukowalem je w "Zwojach" 8 (12)/1998. Ponizej zamieszczam reprodukcje i krotkie opisy kilkunastu (wybor byl trudny) obrazow, ktore zrobily na mnie najwieksze wrazenie.
* * *
Duccio byl mistrzem wczesnego malarstwa sienenskiego. Jego najwiekszym dzielem jest "Maesta," ukonczona w 1311 roku – ogromny dwustronny oltarz zawierajacy kilkadziesiat paneli. Oltarz znajdowal sie w katedrze w Sienie (pierwszej i drugiej), ale z czasem ulegl rozproszeniu, szczegolnie sceny z tylnej strony oltarza, obrazujace zycie i meke Jezusa. (Front oltarza przedstawia Madonne z Dzieciatkiem na tronie w otoczeniu swietych i aniolow). Zachowalo sie okolo piecdziesieciu paneli, wiekszosc obecnie w Museo dell'Opera del Duomo w Sienie.
Panel w The Frick Collection przedstawia Chrystusa odrzucajacego szatana, ktory oferuje Mu "wszystkie krolestwa swiata," jesli odda mu hold. Duccio zachowal sredniowieczna konwencje duzych postaci i malych "krolestw" (przypominajacych miasto-panstwo Siene). Symbolizuje to wlasciwa skale wartosci.
*
Portret "Mezczyzny w Czerwonej Czapce" (c. 1516).
Tycjan, uczen Belliniego, byl oficjalnym malarzem Republiki Weneckiej. Wsrod jego patronow byli cesarz Karol V, jego syn Filip II – krol Hiszpani i papiez Pawel III. Tycjan zmarl w Wenecji podczas epidemii dzumy.
Obraz ten uchodzacy za wczesne dzielo Tycjana (z wplywami Giorgione) przedstawia nieznanego (chociaz wysuwano rozmaite nazwiska) mezczyzne w zamyslonym skupieniu. Gra swiatla i szczegoly stroju (np. kolnierza z lamparta i rekawicy) sa typowe dla portretow Tycjana. W XVII wieku obraz ten zostal odmalowany przez Carlo Dolci'ego w tle innego obrazu.
*
Obraz, tematycznie unikalny u Rembrandta, w wymowie jest enigmatyczny, a nawet romantyczny i toczyly sie spory co do jego znaczenia i osoby jezdzca (od Gysbrech van Amstel'a, mitycznego zalozyciela Amsterdamu, po Jonasza Szlichtynga, arianina wygnanego z Polski w XVII wieku). Obecnie, panuje zgoda, ze jest to portret jezdzca z regimentu Lisowskiego, tzw. "Lisowczyka" (por. "Jezdziec Polski," Zwoje 4 (8)/1998).
Moje (AMK) wrazenie po uwaznym przyjrzeniu sie proporcjonalnie niewielkiej twarzy mlodego jezdzca bylo wrazeniem oczu i twarzy zimnych, zacietych, nawet plaskich. Mysle, ze tak wlasnie mogli wygladac lisowczycy, znani z okrucienstw i gwaltow.
*
Od roku 1625 do smierci w 1669, Rembrandt namalowal ponad 60 autoportretow, nie liczac rysunkow i sztychow. Jednakze, autoportret w The Frick Gallery jest wyjatkowy nie tylko w przedstawieniu monumentalnej, wrecz monarchicznej, sylwetki artysty w fotelu, aczkolwiek byl on czlowiekiem raczej drobnym. (Plotno jest najwieksze rozmiarami z autoportretow Rembrandta: 134 cm x 104 cm.) Jakby swiadomy tego, Rembrandt stworzyl obraz sily i potegi swojej postaci, przeciwstawiajac to smutnym kolejom swojego zycia. Mial wowczas 52 lata, a twarz z workami pod oczyma, zorana wiekiem, klopotami, smutkiem i chorobami, dlonie zniszczone od farb. Bedac bankrutem, ktoremu wierzyciele zabrali meble, przedstawil siebie w bogatym, zlotawym stroju orientalnego lub starozytnego wladcy, w monarchiczno-hieratycznej pozie w fotelu, trzymajac kostur, jak berlo. Wobec tego portretu kazdy inny, poza krolewskimi, wydawac sie musial mizerny. I rzeczywiscie, znany rembrandtolog Gary Schwartz napisal, ze obraz ten "would only be at home in a royal portrait gallery."
*
Cuyp urodzil sie w Dodrechcie, malym porcie holenderskim i spedzil tam cale zycie. Stworzyl swego rodzaju "swietlisty styl" pejzazy. "Wschod slonca w Dodrecht" jest scena wczesnego poranka w porcie, z niebem, woda, zaglowcami i dalekim miastem zalanymi swiatlem wstajacego dnia.
*
Chardin, syn stolarza szaf, cale zycie spedzil w Paryzu. Od roku 1724 dzialal w malarskiej Adademii sw. Lukasza, a od 1728 w Akademii Krolewskiej, ktorej byl skarbnikiem i wplywowym komisarzem Salonu (wystawowego), decydujacym o tym, ktore obrazy beda wystawiane. Najbardziej znane z obrazow Chardin'a sa matrwe natury i sceny domowe. Ludwik XV uhonorowal go zamowieniami, pensja i kwatera w Louvre.
"Martwa natura ze sliwkami" jest obrazem mistrza tego rodzaju malarstwa. Ulozona w porzadku jakby architektonicznym, oddana jest w sposob niezwykle realistyczny, ktory Diderot nazwal "magicznym". Chardin wyznal Diderotowi, ze przez dotyk, a nie wzrok, ocenia kraglosc szyszek lub owocow (tutaj sliwek), obracajac je pomiedzy kciukiem a palcem wskazujacym.
Przygladajac sie sliwkom na tym obrazie, czuc moze bardziej niz widac ich typowa omszalosc i erotyczna prawie kraglosc. Podobne wrazenie odczuwalnej dotykiem szorstkosci powoduja bagietki. Wspanialy obraz.
*
 |  |
("Lato"; "Zima").
Boucher rozpoczal swoja kariere od pierwszej nagrody Akademii, ale pozniej reprodukowal na plotnie sztychy, rysunki i obrazy, glownie Watteau. Potem zostal profesorem, a nawet dyrektorem Akademii Krolewskiej. Znany jest z obrazow "sybarytycznych" o ogromnym uroku sensualnym. Byl nauczycielem Fragonard'a.
Stary w malarstwie temat "Czterech por roku," przedstawiany zwykle jako zajecia rolnicze, zostal potraktowany przez Boucharda jako charakteryzujacy sie roznymi przyjemnosciami. Z "Wiosna," mlodzieniec w parku upina kwiaty we wlosy pieknej dziewczyny; w "Lecie," trzy gracje, niedbale zakrywajace nagosc, opalaja sie przy fontannie – w scenie niemal nudystycznej a moze i lesbijskiej, ktorej reminescencje tematyczne przetrwaly do Renoira, Cezanne'a i Picasso; "Jesienia," w zagajniku mlodzieniec wrecza mlodej damie zaschle kwiaty; a "Zima," biegnacy Tatar popycha sanie z mloda dama. Dama, co prawda w futrach, dzielnie wystawia na mroz ponetny dekolt. Sceny wiosenna i jesienna sa bardziej tradycyjne w kompozycji i przypominaja Watteau, natomiast scena zimowa jest niewatpliwie odbiciem owczesnej fascynacji przepychem Rosji.
*
Gaisborough, wielki, modny pejzazysta i portrecista pelnych postaci, szczegolnie arystokratycznych kobiet, byl uczniem szkoly Hogartha w Londynie w tradycji francuskiego Rococo. Byl czlonkiem-zalozycielem Akademii Krolewskiej w Londynie. Jego dbalosc o szczegoly strojow i fryzur ma rowniez wartosc ikonograficzna dla epoki georgianskiej w Anglii.
Portet Lady Innes, chociaz formalny, uderza delikatnoscia i naturalnoscia, w przeciwienstwie do raczej napuszonych portretow innych dam. Przyczyniaja sie do tego niewatpliwie dwie roze: jedna ktora mloda lady trzyma w reku, a druga, niezwyklej pieknosci i delikatnosci wiernego obrazu, wyrasta poza nia. Roza ta dla mnie (AMK) stala sie czyms symbolicznym.
*
Goya byl najpierw projektantem gobelinow dla hiszpanskiego dworu krolewskiego, a potem nadwornym malarzem Karola III, Karola IV i Ferdynanda VII. Poza portretami malowal sceny historyczne, religijne, satyry, demoniczne fantazje i okrutne sceny z napoleonskiej wojny francusko-hiszpanskiej. W 1824 roku popadl na dworze w nielaske i przeniosl sie do Bordeaux, gdzie umarl.
"Kuznia" jest przedluzeniem tradycji malowania mitologicznej kuzni Wulkana, wykuwajacej dla bogow Olimpu. Goya przeniosl ja z mocarnymi kowalami we wspolczesne mu czasy. Szorstki obraz postaci i szare farby daja wrazenie mocy i napiecia kowali.
*
Turner wiele podrozowal po Anglii i kontynencie europejskim, szczegolnie polnocnych wybrzezach. Rysunki z tych podrozy posluzyly mu za temat do obrazow, w wiekszosci o tematyce zwiazanej z morzem. Obrazy jego maja poetycka aure krajobrazu oraz morza i jego potegi. Turner jednoczyl pejzaz z malarstwem historycznym. W pozniejszych obrazach wprowadzil nawet pewne elementy abstrakcyjne.
"Diéppe" jest jednym z trzech duzych rozmiarow obrazow Turner'a przedstawiajacych polnocne porty kontynentu. (Drugi – "Port w Kolonii" – znajduje sie takze w The Frick Collection). Uderzajace w nim jest intensywne swiatlo, ktore jedni krytycy uznali za nieprawdziwe dla polnocnego portu, a inni za "wspaniala kompozycje."
*
Ingres byl uczniem Davida'a. W roku 1801 zdobyl Nagrode Rzymu, a pozniej odnosil sukcesy w Paryzu.
Louise, ksiezniczka de Broglie (1818-1882), wnuczka Madame de Staël, w wielu lat osiemnastu poslubila dyplomate, pisarza i czlonka Akademii. Byla, jak na swoje czasy, osoba niezalezna, liberalna i otwarta w gloszeniu pogladow. Malowanie tego portretu zajelo Ingres'owi trzy lata, wlaczajac studia reki, glowy i odbicia w lustrze. Mloda dama wydaje sie byc zaskoczona w swoim buduarze tuz po powrocie z Opery. Ukonczony portret wywolal "burze zachwytu".
*
Corot rozwinal unikalny styl pejzazy: oparty na rozmazanej nieco tonalnosci, malych "plamach" swiatla. Ubogi zdawaloby sie w kolorystyce, nieomal monochromatyczny, przewaznie "zgnilej" zieleni wynioslych drzew i brunatnych polcieni na pierwszym planie. Niezwykle przez to delikatny, romantyczny i poetycki w wymowie.
"Jezioro" jest obrazem duzych rozmiarow, przed ktorym mozna spedzic dlugi czas w zachwycie, wczuwajac sie w smutna poetyke drzew i skrawka wody jeziora. Wspolczesny Corot'owi krytyk francuski Castagnary napisal o tym obrazie: 'Jezioro' jest zachwycajacym pejzazem, prostym w kompozycji i pelnym wspanialosci. Kiedy on [Corot] siada przed plotnem – jak muzyk przed fortepianem – jest to aby dac glos natchnieniu ktore burzy sie w nim. Chce on wyrazic swoje osobiste uczucia, a nie przyrode, ktora je w nim wzbudza."
*
Millet byl synem normandzkiego chlopa. Dopiero w roku 1848 zdobyl w Paryzu slawe obrazami ze scenami chlopskimi, niewatpliwie inspirowanymi wspomnieniami z domu dziecinstwa i mlodosci. Porzucil jednak Paryz i osiadl w normandzkiej wsi Barbizon. Niektorzy dopatruja sie w jego obrazach wplywow lacinskiej poezji Wergiliusza i malarstwa holenderskiego. Z kolei pozniej, Van Gogh, ktory podziwial malarstwo Millet'a, kopiowal z niego niektore sceny i kompozycje.
"Kobieta szyjaca przy lampie" ma urok chyba bardziej vermeerowski niz rembrandtowski, przypomina nawet plotna Le Tour'a. Spiace za lampa dziecko dodaje obrazowi niezwyklego ciepla, spokoju domowego, nieomal szczescia. Ja stalem dlugo przed tym obrazem – oczarowany, tymbardziej, ze chyba nie natknalem sie dotad bezposrednio na obraz Milleta.
*
Monet byl jednym z wczesnych impresjonistow. Malowal krajobrazy, brzegi Sekwany, wybrzeza Kanalu La Manche w Bretanii, ogrody, architekture Paryza, Holandii, Wenecji i Londynu. Przez wiele lat biedak, z czasem zdobyl uznanie i slawe. Uchodzi za delikatnego, poetyckiego i niepowtarzalnego impresjoniste.
Vétheuil jest miasteczkiem nad jednym z lukow Sekwany, w ktorym Monet mieszkal przez kilka lat od roku 1878. Malowal Vétheuil z roznych stron: od pol, z brzegow rzeki, z lodzi zakotwiczonej na Sekwanie. Ten widok zimowy miasteczka z ogromnym sredniowiecznym kosciolem i kra na rzece ma w sobie cala poetyke zimy i delikatna poetyke Monet'a.
