O STALI DAMASCEŃSKIEJ
I UNIKALNEJ BIŻUTERII





ANDRZEJ M. KOBOS


     W licznych bitwach w Średniowieczu z Muzułmanami, w szczególności podczas wypraw krzyżowych, Europejczycy napotykali przeciwnika, który walczył mieczami przewyższającymi jakością oręż europejski. Śmiercionośnym często wynikiem starcia było to, że głownie mieczy europejskich były odcinane jednym zamachem takiego miecza o niespotykanej twardości i ostrości. Europejczycy nazwali tę broń "mieczami damasceńskimi," ponieważ produkowane były one w Damaszku, w dzisiejszej Syrii. Zaś w zabawach rycerskich, jedwabna chusteczka wyrzucona w powietrze rozcinana bywała zakrzywionym ostrzem damasceńskim, co było wyczynem niemożliwym do osiągnięcia przy pomocy ostrzy europejskich.

     Miecze damasceńskie posiadały na głowni piękny, naturalny wzór z metalu, przypominający wyglądem symetryczne zawirowania, albo modne obecnie matematyczne fraktale. Te wzory na głowniach (które dzisiaj można oglądać w większych muzeach) dały początek nazwom takim jak wzór "damasceński," albo "damaszek." Tzw. "orientalny damaszek" składa się z powtarzanego pionowego wzoru, a pomiędzy powtórzeniami zawiera wzór kołowy. Ten pionowy wzór nazywany jest niekiedy "Drabiną Mahometa," a wzór kołowy "Różą." Wzory takie spotyka się również wyszywane lub tkane na orientalnych narzutach lub makatach.

     Głownie damasceńskie, zrobione były z małych wlewek stali produkowanych w Indiach. Ta stal, nazywana "Wootz," była pierwszą wysokogatunkową stalą wyprodukowaną przez człowieka. Wynalezienie stali Wootz w Indiach jest obecnie datowane na rok około 500 nowej ery. Znacznie wcześniejsza data, 300 pne, przyjmowana niegdyś, została niedawno podważona. Ogólnie uważa się, że oryginalne damasceńskie głownie były wykuwane ze stali Wootz przez płatnerzy w Damaszku.

     Jest zrozumiałe, iż w tamtych czasach podejmowano w Europie wiele prób opanowania procesu wytwarzania orientalnych damasceńskich głowni mieczy. Nie szczędzono wysiłków dla rozwiązania zagadki jak wykuwać miecze damasceńskie ze stali Wootz, która była dostępna również w Europie. Problemu tego nigdy jednak nie zgłębiono w stopniu, który pozwoliłby wyprodukować ostrza dorównujące oryginalnym zarówno w jakości jak i wzorze na ich powierzchni.

* * *

     W ostatnich dwóch dekadach odrodziło się zainteresowanie orientalna damasceńską stalą, zarówno ze względów naukowo-technologicznych jak i estetyczno-kolekcjonerskich. Zostało rozwinięte kilka metod produkcji, a ich autorzy twierdzili, że odkryli na nowo zaginiony od bardzo dawna kunszt wytwarzania stali damasceńskiej. Jednakże, aż do kilku lat wstecz, żadna z tych technologii nie była w stanie wytworzyć w tej stali wzorów, które nie odbiegałyby znacznie od wzorów na prawdziwych głowniach damasceńskich.

     W roku 1991 amerykańscy metalurdzy, A. Pendray, W. E. Dauksch i J. D. Verhoeven, pierwsi wyprodukowali ostrza, które dorównywały oryginalnym ostrzom damasceńskim, włączając zreprodukowanie wzoru dawnej orientalnej stali damasceńskiej (poza jednym szczegółem). Ich technologia polegała na produkcji wlewek stali (ingots) w tyglach. Wyjściowy materiał, wkładany do tygli, był mieszaniną żelaza (typu Sorrel) o wysokiej czystości, nisko-węglowej stali i koksu z dodatkiem materiału formującego żużel, takiego jak szkło i muszle ostryg. Wytop odbywał się w specjalnie kontrolowanym piecu. Wlewki odkuwano w kształt ostrzy, używając młotów kuźniczych w piecu gazowym, w cyklach pozwalających na ekspansję wlewek w ich wysokości i średnicy. Powierzchnia ostrza odpowiadała oryginalnej krawędzi wlewki. (Pomijamy tutaj szczegóły techniczne, opublikowane zresztą w niewielkim zakresie.)

     Metoda Pendray'a-Dauksch'a-Verhoeven'a została następnie zmodyfikowana, tak że produkuje ona stal zupełnie nie odbiegającą we właściwościach i wzorze od oryginalnej stali damasceńskiej. W tej zmodyfikowanej metodzie, nazywanej "pattern welding," warstwy na przemian nisko- i wysoko-węglowej stali oraz miększych metali, takich jak kute żelazo i czysty nikiel, odkuwane są w laminowane warstwy, które po wyszlifowaniu układają sie w "orientalny damasceński" wzór.




Roses's Arts and Design


     Przez stulecia stal damasceńska, łącząca w sobie niespotykaną zdolność przecinania i piękno niepowtarzalnego wzoru, rozbudzała wyobraźnię rycerzy, rękodzielników i artystów, królów i pięknych kobiet.

     W roku 1996 trwająca od prawie tysiąca lat historia orientalnej damasceńskiej stali zahacza o Edmonton, Alberta, Canada, nabierając jakby nowego wymiaru. W Edmonton, Pani Róża Grabowska, nie wytwarza co prawda śmiercionośnego średniowiecznego oręża, ale wykorzystuje stal damasceńska w wysoce estetycznej sztuce stosowanej. I nie tylko stal damasceńską.

     Róża Grabowska pochodzi z Poznańskiego, z rodziny artystów, pracujących głównie w metalach szlachetnych i stali. Wykształcona w Polsce w sztuce jubilerskiej, Róża jest znanym projektantem biżuterii. Była i jest projektantką i konsultantką w dwóch największych wytwórniach biżuterii w Polsce, Polsrebro i Colet. Za swoje dzieła jubilerskie zdobyła szereg nagród i wygrała kilka konkursów w Polsce i w Zachodniej Europie.

W 1996 roku Róża Grabowska przeniosła się na stałe do Edmonton i otworzyła swoje studio pod nazwą Rose?s Art and Jewellery. Specjalizuje się w projektowaniu i wykonywaniu unikalnej biżuterii, obrączek ślubnych, dzieł sztuki użytkowej, podarunków, trofeów (specjalnie dla myśliwych) i pamiątek. Obiekty te wykonuje ze złota, srebra, stali damasceńskiej, kamieni szlachetnych i półszlachetnych, pereł, bursztynu, koralu i kryształu. Wykorzystuje również bardziej popularne, aczkolwiek niecodzienne materiały, takie jak skamienieliny, poroża, rogi, pazury i zęby zwierzęce, egzotyczne drewno oraz drewno wyrzucane przez ocean, jeziora i rzeki.



     Unikalna w swojej oryginalności, pięknie i smaku biżuteria projektowana i wykonywana przez Różę Grabowską obejmuje broszki, naszyjniki, kolczyki, pierścionki, bransoletki, ozdobne szpile, spinki i zapinki do pasków.

     Niepowtarzalne w pięknie są wyroby jubilerskie ze stali damasceńskiej, takie jak obrączki inkrustowane złotem, noże do otwierania listów, noże kolekcjonerskie, gałki do lasek. Róża produkuje również okładki książek i albumów oraz pudełeczka, ornamentowane stalą damasceńską, złotem, srebrem i szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami.




* * *

     W sierpniu 1997 roku obejrzawszy w Edmonton wystawę biżuterii i sztuki użytkowej Róży Grabowskiej, pod szczerym wrażeniem tego, co zobaczyłem, wpisałem do księgi gości następującą uwagę:

"Rose's designer jewellery is one of the most beautiful jewellery I have ever seen in North America and across Europe. It embodies Rose's incredible taste and rare ability to extract the natural beauty of gemstones, amber, silver, gold and the fabulous Damascus steel. All this is amalgamated into pieces of real art. Andrew Kobos."
     Szereg reprodukowanych w tym artykule zdjęć potwierdzi powyższe moje odczucie. Było też moim miłym doświadczeniem estetycznym wziąć do ręki dzieła sztuki jubilerskiej Róży. Bowiem tylko przez dotknięcie można w pełni docenić ich specyficzne i niepowtarzalne piękno.

     Jeżeli ktoś z Czytelników byłby w Edmonton, może odwiedzić Rose's Art and Jewellery po skontaktowaniu się z Panią Różą Grabowską pod numerami: tel. (403) 481 3468 lub fax. (403) 481 3186.

     Można nabyć dostępne w jej studio wyroby sztuki jubilerskiej albo zamówić coś specjalnego. Róża traktuje swoją pracę projektanta biżuterii i jubilera bardzo osobiście i z entuzjazmem i pasją. Pragnie ona tworzyć dzieła sztuki użytkowej, wyrażać swoje artystyczne koncepcje, a równocześnie wyjść na przeciw oczekiwaniom zamawiających.








Copyright © 1997-2007 Zwoje