O STALI DAMASCENSKIEJ
I UNIKALNEJ BIZUTERII





ANDRZEJ M. KOBOS


     W licznych bitwach w Sredniowieczu z Muzulmanami, w szczegolnosci podczas wypraw krzyzowych, Europejczycy napotykali przeciwnika, ktory walczyl mieczami przewyzszajacymi jakoscia orez europejski. Smiercionosnym czesto wynikiem starcia bylo to, ze glownie mieczy europejskich byly odcinane jednym zamachem takiego miecza o niespotykanej twardosci i ostrosci. Europejczycy nazwali te bron "mieczami damascenskimi," poniewaz produkowane byly one w Damaszku, w dzisiejszej Syrii. Zas w zabawach rycerskich, jedwabna chusteczka wyrzucona w powietrze rozcinana bywala zakrzywionym ostrzem damascenskim, co bylo wyczynem niemozliwym do osiagniecia przy pomocy ostrzy europejskich.

     Miecze damascenskie posiadaly na glowni piekny, naturalny wzor z metalu, przypominajacy wygladem symetryczne zawirowania, albo modne obecnie matematyczne fraktale. Te wzory na glowniach (ktore dzisiaj mozna ogladac w wiekszych muzeach) daly poczatek nazwom takim jak wzor "damascenski," albo "damaszek." Tzw. "orientalny damaszek" sklada sie z powtarzanego pionowego wzoru, a pomiedzy powtorzeniami zawiera wzor kolowy. Ten pionowy wzor nazywany jest niekiedy "Drabina Mahometa," a wzor kolowy "Roza." Wzory takie spotyka sie rowniez wyszywane lub tkane na orientalnych narzutach lub makatach.

     Glownie damascenskie, zrobione byly z malych wlewek stali produkowanych w Indiach. Ta stal, nazywana "Wootz," byla pierwsza wysokogatunkowa stala wyprodukowana przez czlowieka. Wynalezienie stali Wootz w Indiach jest obecnie datowane na rok okolo 500 nowej ery. Znacznie wczesniejsza data, 300 pne, przyjmowana niegdys, zostala niedawno podwazona. Ogolnie uwaza sie, ze oryginalne damascenskie glownie byly wykuwane ze stali Wootz przez platnerzy w Damaszku.

     Jest zrozumiale, iz w tamtych czasach podejmowano w Europie wiele prob opanowania procesu wytwarzania orientalnych damascenskich glowni mieczy. Nie szczedzono wysilkow dla rozwiazania zagadki jak wykuwac miecze damascenskie ze stali Wootz, ktora byla dostepna rowniez w Europie. Problemu tego nigdy jednak nie zglebiono w stopniu, ktory pozwolilby wyprodukowac ostrza dorownujace oryginalnym zarowno w jakosci jak i wzorze na ich powierzchni.

* * *

     W ostatnich dwoch dekadach odrodzilo sie zainteresowanie orientalna damascenska stala, zarowno ze wzgledow naukowo-technologicznych jak i estetyczno-kolekcjonerskich. Zostalo rozwiniete kilka metod produkcji, a ich autorzy twierdzili, ze odkryli na nowo zaginiony od bardzo dawna kunszt wytwarzania stali damascenskiej. Jednakze, az do kilku lat wstecz, zadna z tych technologii nie byla w stanie wytworzyc w tej stali wzorow, ktore nie odbiegalyby znacznie od wzorow na prawdziwych glowniach damascenskich.

     W roku 1991 amerykanscy metalurdzy, A. Pendray, W. E. Dauksch i J. D. Verhoeven, pierwsi wyprodukowali ostrza, ktore dorownywaly oryginalnym ostrzom damascenskim, wlaczajac zreprodukowanie wzoru dawnej orientalnej stali damascenskiej (poza jednym szczegolem). Ich technologia polegala na produkcji wlewek stali (ingots) w tyglach. Wyjsciowy material, wkladany do tygli, byl mieszanina zelaza (typu Sorrel) o wysokiej czystosci, nisko-weglowej stali i koksu z dodatkiem materialu formujacego zuzel, takiego jak szklo i muszle ostryg. Wytop odbywal sie w specjalnie kontrolowanym piecu. Wlewki odkuwano w ksztalt ostrzy, uzywajac mlotow kuzniczych w piecu gazowym, w cyklach pozwalajacych na ekspansje wlewek w ich wysokosci i srednicy. Powierzchnia ostrza odpowiadala oryginalnej krawedzi wlewki. (Pomijamy tutaj szczegoly techniczne, opublikowane zreszta w niewielkim zakresie.)

     Metoda Pendray'a-Dauksch'a-Verhoeven'a zostala nastepnie zmodyfikowana, tak ze produkuje ona stal zupelnie nie odbiegajaca we wlasciwosciach i wzorze od oryginalnej stali damascenskiej. W tej zmodyfikowanej metodzie, nazywanej "pattern welding," warstwy na przemian nisko- i wysoko-weglowej stali oraz miekszych metali, takich jak kute zelazo i czysty nikiel, odkuwane sa w laminowane warstwy, ktore po wyszlifowaniu ukladaja sie w "orientalny damascenski" wzor.




Roses's Arts and Design


     Przez stulecia stal damascenska, laczaca w sobie niespotykana zdolnosc przecinania i piekno niepowtarzalnego wzoru, rozbudzala wyobraznie rycerzy, rekodzielnikow i artystow, krolow i pieknych kobiet.

     W roku 1996 trwajaca od prawie tysiaca lat historia orientalnej damascenskiej stali zahacza o Edmonton, Alberta, Canada, nabierajac jakby nowego wymiaru. W Edmonton, Pani Roza Grabowska, nie wytwarza co prawda smiercionosnego sredniowiecznego oreza, ale wykorzystuje stal damascenska w wysoce estetycznej sztuce stosowanej. I nie tylko stal damascenska.

     Roza Grabowska pochodzi z Poznanskiego, z rodziny artystow, pracujacych glownie w metalach szlachetnych i stali. Wyksztalcona w Polsce w sztuce jubilerskiej, Roza jest znanym projektantem bizuterii. Byla i jest projektantka i konsultantka w dwoch najwiekszych wytworniach bizuterii w Polsce, Polsrebro i Colet. Za swoje dziela jubilerskie zdobyla szereg nagrod i wygrala kilka konkursow w Polsce i w Zachodniej Europie.

W 1996 roku Roza Grabowska przeniosla sie na stale do Edmonton i otworzyla swoje studio pod nazwa Rose?s Art and Jewellery. Specjalizuje sie w projektowaniu i wykonywaniu unikalnej bizuterii, obraczek slubnych, dziel sztuki uzytkowej, podarunkow, trofeow (specjalnie dla mysliwych) i pamiatek. Obiekty te wykonuje ze zlota, srebra, stali damascenskiej, kamieni szlachetnych i polszlachetnych, perel, bursztynu, koralu i krysztalu. Wykorzystuje rowniez bardziej popularne, aczkolwiek niecodzienne materialy, takie jak skamienieliny, poroza, rogi, pazury i zeby zwierzece, egzotyczne drewno oraz drewno wyrzucane przez ocean, jeziora i rzeki.



     Unikalna w swojej oryginalnosci, pieknie i smaku bizuteria projektowana i wykonywana przez Roze Grabowska obejmuje broszki, naszyjniki, kolczyki, pierscionki, bransoletki, ozdobne szpile, spinki i zapinki do paskow.

     Niepowtarzalne w pieknie sa wyroby jubilerskie ze stali damascenskiej, takie jak obraczki inkrustowane zlotem, noze do otwierania listow, noze kolekcjonerskie, galki do lasek. Roza produkuje rowniez okladki ksiazek i albumow oraz pudeleczka, ornamentowane stala damascenska, zlotem, srebrem i szlachetnymi i polszlachetnymi kamieniami.




* * *

     W sierpniu 1997 roku obejrzawszy w Edmonton wystawe bizuterii i sztuki uzytkowej Rozy Grabowskiej, pod szczerym wrazeniem tego, co zobaczylem, wpisalem do ksiegi gosci nastepujaca uwage:

"Rose's designer jewellery is one of the most beautiful jewellery I have ever seen in North America and across Europe. It embodies Rose's incredible taste and rare ability to extract the natural beauty of gemstones, amber, silver, gold and the fabulous Damascus steel. All this is amalgamated into pieces of real art. Andrew Kobos."
     Szereg reprodukowanych w tym artykule zdjec potwierdzi powyzsze moje odczucie. Bylo tez moim milym doswiadczeniem estetycznym wziac do reki dziela sztuki jubilerskiej Rozy. Bowiem tylko przez dotkniecie mozna w pelni docenic ich specyficzne i niepowtarzalne piekno.

     Jezeli ktos z Czytelnikow bylby w Edmonton, moze odwiedzic Rose's Art and Jewellery po skontaktowaniu sie z Pania Roza Grabowska pod numerami: tel. (403) 481 3468 lub fax. (403) 481 3186.

     Mozna nabyc dostepne w jej studio wyroby sztuki jubilerskiej albo zamowic cos specjalnego. Roza traktuje swoja prace projektanta bizuterii i jubilera bardzo osobiscie i z entuzjazmem i pasja. Pragnie ona tworzyc dziela sztuki uzytkowej, wyrazac swoje artystyczne koncepcje, a rownoczesnie wyjsc na przeciw oczekiwaniom zamawiajacych.








Copyright © 1997-1999 Zwoje