OSTATNI MONARCHA
PIERWSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ
Joachim Lelewel: Panowanie krola polskiego Stanislawa Augusta, 1831.
Dokladnie 200 lat temu, 12 lutego 1798 roku zmarl w Petersburgu Stanislaw August Poniatowski, ostatni krol Polski. W pamieci pokolen zachowal sie negatywny obraz Krola Stasia. Wspolczesni pisali o nim zgryzliwe fraszki. Ponizszy anonimowy wierszyk zostal sklecony w roku 1788 na wiesc o wzniesieniu w Warszawie pomnika Jana III Sobieskiego:
|
Sto tysiecy na pomnik! ja bym dwakroc lozyl, gdyby Stas byl skamienial, a Jan Trzeci ozyl. |
Sejm konwokacyjny roku 1764, pod oslona wojsk rosyjskich i nadwornych wojsk Czartoryskich, bez trudu oglosil Stanislawa Augusta krolem, pomimo sprzeciwu stronnictwa staroszlacheckiego kierowanego przez Potockich i Branickich. Czartoryscy podjeli wowczas czesciowo tylko udana probe reformy konstytucyjnej panstwa. Dokonano czesciowego ograniczenia Liberum Veto, ale nie udalo sie calkiem zniesc jego najgorszej odmiany, czyli tzw. Liberum Rumpo, prawa do zrywania obrad. Sejm 1764 roku uchwalil wprawdzie ponad 200 konstytucji, ale nie doczekaly sie one realizacji glownie z powodu ostrego sprzeciwu Rosji, ktora nie zyczyla sobie w Polsce jakichkolwiek zmian. Niektore z tych konstytucji wprowadzaly pomysly bardzo nowoczesne, jak na przyklad zakaz zaprzysiegania instrukcji sejmikowych przez poslow. Dopiero Sejm Czteroletni podjal niedokonczone dzielo reformy ustrojowej przelomu epoki saskiej i stanislawowskiej.
Mlody krol-elekt rozpoczal panowanie od szeregu dzialan reformatorskich. W 1765 roku zalozono ogolnopolska mennice, ujednolicono system miar i wag, przeprowadzono rewaloryzacje pieniadza, rozpoczeto prace nad dozbrojeniem i unowoczesnieniem wojska.
Sejm 1768 roku, ktory obradowal pod dyktando posla rosyjskiego Repnina, dokonal podsumowania stanu ustroju politycznego panstwa, potwierdzajac tzw. "prawa kardynalne" oraz przywrocil prawa dysydentom, ktorzy znowu mogli pelnic funkcje publiczne, budowac szkoly i swiatynie. Do praw kardynalnych zaliczono liberum veto w ograniczonej formie, ktore odtad odnosilo sie tylko do spraw konstytucyjnych (materii status), podczas gdy decyzje ekonomiczne sejmy mialy podejmowac wiekszoscia glosow. W zamiarze Repnina, potwierdzenie praw kardynalnych mialo petryfikowac ustroj Rzeczypospolitej i hamowac reformy. Ironia losu bylo, ze wielu poslow nawet tak ograniczona reforme Liberum Veto uznalo za zamach na wolnosc, a przywrocenie praw dysydentom - za zamach na wiare. Dla ludzi w ten sposob myslacych, narod poniosl kleske, a zwyciestwo odniesli krol, "czarci" (Czartoryscy) i Rosja.
28 lutego 1768 roku w podolskim miasteczku Bar ogloszono konfederacje, ktorej programem byl "ratunek ojczyny, wiary i wolnosci." Tragedia konfederatow barskich bylo to, ze do ostatnich lat Rzeczypospolitej traktowali oni krola, Czartoryskich i Rosje, jako rownorzednych wrogow. Barzanie probowali obalic sila rzady Poniatowskiego i nawet dokonali nieudanej proby porwania krola. Te zaburzenia wewnetrzne staly sie pretekstem do pierwszego rozbioru Polski. Pomyslodawca byl krol Prus Fryderyk II, ale definitywna i konkretna decyzja zostala podjeta nad Newa. Do podzialu zaproszono Austrie. Traktat rozbiorowy podpisany 5 sierpnia 1772 roku deklarowal, ze "Austria, Prusy i Rosja, majac zreszta wzgledem Polski pretensje o prawa rownie dawne, jak i sluszne postanowily wystapic z nimi, przywrocic porzadek wewnatrz Polski i nadac temu panstwu stan polityczny wiecej zgodny z interesami jego sasiadow."
"Pretensje dawne i sluszne" do ziem Rzeczypospolitej poparte byly nalezycie sila militarna wielokrotnie przewyzszajaca sile wojska Rzeczypospolitej, totez Stanislaw August zgodzil sie na rozbior i kontrole rosyjskiego ambasadora Stackelberga. Sejm 1773 roku, ktory na zadanie Katarzyny mial formalnie zatwierdzic rozbior, przebiegal burzliwie. Romantyczna i dramatyczna scena na znanym obrazie Jana Matejki Reytan, nie oddaje wiernie przebiegu wypadkow. Posel nowogrodzki Tadeusz Reytan i kilku innych poslow przez kilka dni prowadzilo akcje majaca doprowadzic do uznania nielegalnosci wyboru marszalka i tym samym uniewaznienia dalszych czynnosci Sejmu. Marszalek Poninski zostal "wybrany" aktem podpisanym w domu biskupa Mlodziejowskiego, platnego szpiega rosyjskiego. W dniu otwarcia Sejmu, Reytan odepchnal sila posla majacego przekazac laske marszalkowska Poninskiemu. Poninski nie stawial oporu i przelozyl rozpoczecie obrad na dzien nastepny. Reytan wraz z towarzyszami przez cala dobe pozostali w sali sejmowej i nastepnego dnia rowniez apelowali do poslow o legalny wybor wlasnego marszalka. Poninski odlozyl otwarcie Sejmu o kolejny dzien. Reytan blagal poslow o pozostanie i polozyl sie w drzwiach, tamujac im wyjscie. Wyczerpani dlugimi godzinami spedzonymi w sali, protestujacy wyszli z Sejmu poznym wieczorem na wiesc, ze Poniatowski pod grozba calkowitego rozbioru przystapil do konfederacji Poninskiego.
Entuzjazm reformatorski Poniatowskiego nie slabl. Popieral on zalozona w 1773 roku Komisje Edukacji Narodowej i szkolnictwo pijarskie. Byl inicjatorem przebudowy Zamku Krolewskiego i Lazienek, wysylal za granice stypendystow, utworzyl zbiory rzezb, galerie obrazow i rycin.
W 1787 roku Poniatowski, wobec zblizajacej sie wojny rosyjsko-tureckiej, wyczul, ze nadszedl dogodny moment dla przyspieszenia reformy ustroju panstwa. Zaaranzowal w tym celu spotkanie z Katarzyna II w Kaniowie, w czasie jej podrozy na Krym. Propozycje mial przygotowane od dawna: sojusz polsko-rosyjski przeciw Turcji, akcje wojska w liczbie 40 tysiecy i udzial w wojnie tureckiej u boku Rosji, a takze ograniczone reformy ustrojowe oraz zwolanie sejmu pod znakiem konfederacji dla sparalizowania Liberum Veto. Po pierwszym rozbiorze Rosja niezmiennie odmawiala zgody na taki sejm.
Poniatowski byl swiadom, ze od czasu pierwszego rozbioru wyroslo pokolenie nastawione bardzo antyrosyjsko. Zdawal sobie z kolei sprawe, ze wszelki plan odrodzenia kraju musi byc tak przeprowadzony, aby byl do zaakceptowania rowniez i dla Rosji. Katarzyna II z kolei rozumiala, ze spokoj w Polsce na czas wojny z Turcja trzeba kupic jakimis koncesjami. Chodzilo jej jednak o ustepstwa pozorne. Wiosna 1788 roku, po wybuchu wojny z Turcja, Katarzyna zgodzila sie na propozycje kaniowskie i w szczegolnosci na to, by przypadajacy na ten rok sejm zawiazac pod wezlem konfederacji. Wydala wszakze instrukcje, ze "czynnosci sejmu skonfederowanego nalezy ograniczyc do jednego tylko zawarcia sojuszu. Trzeba odlozyc wszelkie osobiste krola i jego ministrow zamiary, zachowujac konstytucya jaka teraz jest, albowiem prawde mowiac nie masz dla Rossyi korzysci ani potrzeby, aby Polska stala sie czynniejsza."
Sejm rozpoczal obrady 6 pazdziernika 1788 roku. Zamiast konstytucyjnych szesciu tygodni trwal cztery lata. Duzy wplyw na los tego sejmu miala propozycja posla pruskiego z 13 pazdziernika utworzenia polsko-pruskiego sojuszu przeciw Rosji. Wielu poslow dalo sie na to nabrac. Poniatowski byl inteligentniejszy i bardziej przewidujacy i doswiadczony politycznie, niz wiekszosc poslow. Nie ufal pruskiej przyjazni i nawolywal do nienatagonizowania Rosji: "gdy damy poznac imperatorowej, iz jestesmy dla niej przychylni, latwiej i bezpieczniej dojdziemy do domowych urzadzen i ulepszen naszych." "Rosyjska zemsta tylko do czasu odlozona" - ostrzegal. Oburzenie bylo ogromne. Nie wiedziano, ze posel rosyjski zazadal od Poniatowskiego zerwania z sejmem, czego Poniatowski odmowil.
Sejm zwykly zamieniono na nieustajacy, ale nie wiedziano jeszcze, ze bedzie on trwal cztery lata. W poczatkowym okresie wladze wykonawcza sprawowaly komisje sejmowe i deputacje, ale szeroko zdawano sobie sprawe, ze na dluzsza mete Sejm musi przekazac wladza wykonawcza - na modle angielska - odzielonym od siebie instytucjom zachowujac jedynie nad nimi okresowa kontrole. Stanislaw Staszic pierwszy rzucil pomysl monarchii dziedzicznej i odebrania prerogatyw zarowno ustawodawczych jak i wykonawczych sukcesyjnemu krolowi, dla ochrony republiki przed despotyzmem i korupcja. Uwazal on, ze rezygnacja z prawa do wyboru krola ustabilizuje panstwo, ale pociagnie za soba koniecznosc innych gwarancji zachowania wolnosci. Pisal: "tam, gdzie krol ani w prawodawstwie osobnego stanu nie czyni, ani podatku nie stanowi, ani wojskiem nie hetmani, gdzie szkodzic wladzy mocy nie ma, nadgrodami psuc ludzi bardzo rzadko moze - tylko wykonywania praw jest strozem, tam niebezpieczenstwem wolnosci nie grozi nastepstwo tronu." Model ustroju, w ktorym "krol nic nie czyni" stosowano juz z powodzeniem od stu lat w Anglii, a dokladniej od czasow Rewolucji Wspanialej w 1688 roku i obalenia despotyzmu Stuartow. Ponadto, propozycja Staszica zgodna byla z ugruntowanym w Polsce przekonaniem, ze monarcha z samej natury dazy do tyranii i jest glownym zagrozeniem swobod obywatelskich.
Oczywiste bylo dla wiekszosci poslow, ze nie tylko sejmy skonfederowane, ale takze zwykle powinny decydowac o wszystkim wiekszoscia glosow. Za wyjatkiem konfederatow barskich, wiekszosc laczyla niechec do Liberum Veto z niechecia do Rosji. Pamietano, ze skompromitowalo sie ono zupelnie juz w czasach Augusta III i ze przywrocila je interwencja Rosji podczas sejmu repninowskiego.
Najwiekszym osiagnieciem Sejmu Czteroletniego, bylo rozszerzenie praw obywatelskich poza szlachte. Samo to wystarczy, aby ten Sejm jasnial wielkim blaskiem w calych naszych tysiacletnich dziejach. Mysl powstala u progu roku 1789, kiedy z Ukrainy i Podola zaczely naplywac wiesci o buntach prawoslawnego chlopstwa. W tej atmosferze odzyly sugestie tych publicystow, ktorzy od dawna domagali sie zastapienia panszczyzny czynszem oraz dania chlopom mozliwosci odwolywania sie do sadow panstwowych. Pomysly reformy miast dawano juz w czasach saskich. Aktywnosc mieszczanskiej elity pobudzily wiesci nadchodzace z Francji. 2 grudnia 1789 roku, pol roku po zburzeniu Bastylii, ubrani na czarno przedstawiciele wiekszych miast w uroczystym pochodzie w Warszawie udali sie do krola i marszalka sejmu w postulatami nowego urzadzenia stanu miejskiego. Sejm powolal osobna deputacje, ktorej zadaniem bylo opracowanie projektu urzadzenia miast krolewskich.
W tym czasie polskie pomysly juz nie tylko Rosje napawaly obawa. Posel pruski Lucchesini pisal do Fryderyka Wilhelma w trzy dni po czarnej procesji: "Ucisk, w ktorym szlachta polska utrzymywala dotad klase miejska [...] nie zachecal nikogo do przybywania tutaj z zagranicy i wstrzymywal zakladanie fabryk. Lecz gdyby ta klasa przyszla do udzialu w administracyi kraju, mogloby to wielu mieszczan zagranicznych sprowadzic do Polski, a ponadto ten przyklad stalby sie zarazliwy dla panstw sasiednich."
7 wrzesnia 1789 Sejm powierzyl Ignacemu Potockiemu przewodnictwo nad deputacja do redakcji projektu nowej konstytucji. Projekt o reformie rzadu zostal przez Potockiego przedlozony Sejmowi w sierpniu 1790 roku. Projekt ten byl nie dopracowany glownie w tym, ze nie oddzielal w pelni uprawnien wykonawczych od sejmu. Wielu poslow uznalo propozycje tronu dziedzicznego i ograniczenia wladzy krolewskiej za zbyt rewolucyjna. Ponadto stronnictwo propruskie w Sejmie slablo i wielu poslow wystepowalo przeciw Potockiemu dla samej zasady, jako glownemu reprezentantowi tego stronnictwa. W tych warunkach, projekt nie uzyskal wiekszosci glosow i odlozono go na pare miesiecy do lamusa. Na poczatku roku 1791 nowa wersje projektu zaczal redagowac sam krol oraz mala grupka wtajemniczonych. Oprocz Ignacego Potockiego byli w tej grupce Malachowski, Kollataj, Czartoryski, Niemcewicz, Weysenhoff oraz kilka innych osob. 18 kwietnia 1791 roku Sejm uchwalil prawo o miastach, ktore rozszerzalo na mieszczan przywilej Neminem Captivabimus, istniejacy w Polsce od czasow Jagielly oraz dawalo im prawo sprawowania urzedow publicznych oraz reprezentacje w Sejmie z ograniczonym prawem glosowania nad ustawami.
Nowa Konstytucje, ktorej Ustawa o Miastach byla czescia, uchwalono 3-go maja 1791 roku. Dzisiaj, 200 lat po smierci ostatniego monarchy dawnej Reczypospolitej i jednego z glownych jej autorow, nasz podziw dla tego dokumentu nie maleje. Jest on pod wieloma wzgledami blizszy nowoczesnej praktyce demokratycznej zachodniej Europy niz uchwalona kilka miesiecy temu nowa konstytucja III Rzeczypospolitej. Dzisiejsza konstytucja wprowadzila dziwaczna zasade stanowienia prawa przez ministrow (rzecz nie znana w zadnym okresie wolnosci w Polsce od roku 1505) oraz praktyke dysponowania majatkiem narodowym przez wladze wykonawcza bez sejmowego przyzwolenia. Dazenie do koncentracji jak najwiekszej wladzy w rekach administracji jest prawdopodobnie swiadectwem niemoznosci wyzwolenia sie z pet totalitarystycznego myslenia. Z tym wiekszym zalem czytamy dzis postanowienia tamtej Ustawy Rzadowej, ktore mimo uplywu dwoch stuleci, w kazdej wspolczesnej zachodnioeuropejskiej demokracji uznano by za oczywiste:
"Wladza wykonawcza nie bedzie mogla praw stanowic, ani tlumaczyc, podatkow i poborow pod jakimkolwiek imieniem nakladac, dlugow publicznych zaciagac, rozkladu dochodow skarbowych przez sejm zrobionego odmieniac, wojny wydawac, pokoju ani traktatu i zadnego aktu dyplomatycznego definitive zawierac."
18 maja 1791 roku, a wiec pietnascie dni po uchwaleniu Konstytucji, posel carycy Katarzyny II w Warszawie, Bulhakow, zawiadomil o wkroczeniu wojsk rosyjskich w granice Rzeczypospolitej.
Pewien pruski publicysta napisal w tym samym czasie: "Polacy zadali smiertelny cios monarchii pruskiej wprowadzajac (...) konstytucje lepsza od angielskiej. Sadze, ze Polska predzej czy pozniej odbierze nam Prusy Zachodnie, a byc moze i Wschodnie. W jaki sposob bronic naszego panstwa, otwartego od Klajpedy po Cieszyn, przeciw narodowi licznemu i dobrze rzadzonemu ?"
Wspominajac dzis okragla rocznice smierci Stanislawa Augusta, pamietajmy, ze to glownie jemu zawdzieczamy powstanie Konstytucji 3 Maja. Ten dokument pomogl Polakom przetrwac niewole. Pomaga tez nam dzisiaj przypomniec sobie, ze kiedys i my bylismi prawdziwie wolni oraz rowni kazdemu.
 |
 |
 |
 |
|
 | ||||