Przedstawiona ponizej relacja o zydowskich antykwariuszach w Krakowie - rodzinnym miescie autora - jest czescia opracowania dziejow Zydow - antykwariuszy ksiegarskich w Polsce.

Dodatkowy zas dowod rozpowszechniajacego sie wsrod Zydow w owym czasie zawodu ksiegarza znajdujemy w anonimowej broszurce rymowanej Kozubalec z 1626 roku. Zagadniety przez scholara

...zaraz Zyd odpowie,
Co chcecie panie student? Co sobie kupicie?
Czy pol ryzy papieru, czy ksiazki wolicie?

Podupadajace ksiegarstwo w podupadajacym kulturalnie Krakowie XVII i XVIII wieku bylo drobnym kramarstwem tylko. "Ksiegarz sprzedawal ksiazki jedna reka, a druga krople dlugiego zycia - pisal Karol Estreicher Sr. - Z woluminami podawal francuska tabake, pomade, pigulki, bawidelka dla dzieci, czekolade, wodke francuska itp." Potem jeszcze dlugo kramarstwem, lecz ograniczonym do samej sprzedazy ksiazek. W tym kramarskim ksiegarstwie Krakowa Zydzi mieli nie maly udzial.

Podczas ruchawki antyzydowskiej w roku 1682, okazalo sie, ze w swoich kramach na Rynku z roznymi towarami, mieli Zydzi i potajemnie nimi handlowali rowniez i ksiazki - chociaz nie powinni ich byli miec. Zakazy te warowali sobie introligatorzy. Kupowali bowiem Zydzi w drukarniach seksterny, czyli zlozone arkusze nowo wydrukowanych ksiazek, oprawiali je i sprzedawali - oczywiscie taniej - przyjezdnym kupcom. Sami takze rozprowadzali ksiazki po targach i jarmarkach okolicznych miasteczek i wsi.

W tym samym mniej wiecej czasie podjeli Zydzi - rowniez im wzbraniany - domokrazny handel ksiazkami w samym miescie. Ustawiczne "Pretensje P. Introligatorow do P. Zydow" powodowaly wznawianie rownie ustawicznie obchodzonych - zakazow. Takich, jak np. Augusta III z 1744 roku: "...Zydzi takze, aby sie nie wazyli tychze ksiag i ksiazek katolickich oprawiac, takze oprawnych po miescie roznosic..." Oprawiali i roznosili nadal.

Przez cala druga polowe XVIII wieku zarzucano Zydom krakowskim niedozwolone rozpowszechnianie w miescie ksiazek; zarzucano tez - i rownie niebezpodstawnie - ksiazkowe "przeszkodnictwo." Polegalo ono na tym, ze przy rozmaitych okazjach - podczas licytacji, wykupujac pozostalosci zasobow drukarni itd - nabywali ksiazki, nastepnie wybierali z nich mniej "chodliwe," aktualnie handlowo nieatrakcyjne, i rozrywali na torebki nabialowe lub korzenne. Wiele ksiazek zaprzepaszczono w ten sposob. W uprawianiu tego procederu nie byli jednakze Zydzi odosobnieni.

Pod koniec XVIII wieku zajeli sie Zydzi krakowscy powstajacym handlem ksiazkami zuzytymi i starymi. O owczesnych ksiegarniach polskich badacz ich historii powiedzial, ze "na starych ksiazkach nie znaja sie i nie staraja sie o nie, zostawiajac to antykwarzom, ktorych nie ma..." Stawali sie nimi wlasnie Zydzi. Ksiazki skupowali obchodzac domy po niedawno zmarlych, likwidujac rupiecie na strychach, w poszukiwaniu ich wyjezdzali na prowincje, do dworkow i dworow. Rozwijajacy sie rynek starymi ksiazkami zasilily zasoby ze skasowanych wtedy (1781) zakonow kontemplacyjnych, opactw i klasztorow. Za posrednictwem Zydow zaczely tez przenikac do Krakowa rekopisy i starodruki z Biblioteki Zaluskich w Warszawie, ktora po dlawieniu Powstania Kosciuszkowskiego Rosjanie wywozili do Petersburga. Przekupywani Kozacy rozbijali transportowane skrzynie i za bezcen - za wodke - odstepowali ksiazki Zydom w Grodnie, ktorzy z kolei przekazywali je dalej.

Patent cesarza Franciszka II z r. 1816 uregulowal handel ksiegarsko-antykwaryczny w Krakowie. Zakazujac "wszelkiego obnoszenia ksiazek od domu do domu, wszelkiego domokrazelstwa, czyli chodzenia z ksiegami po domach" - przyzwalal jednoczesnie na handel starymi ksiazkami w miejscach publicznych. Odbywalo sie to na Rynku, w poblizu kosciola Sw. Wojciecha, w pasazu Kamienicy Hetmanskiej, w podworcach Szarej Kamienicy - gdzie sprzedawano ksiazki z wozkow i koszow usuwanych na noc. Okolice 1820 roku oznacza Ambrozy Grabowski na czas, w ktorym to antykwarstwo rozpowszechnilo sie i Zydzi "przygarneli do siebie handel starymi ksiazkami." *) W 1857 roku ukazalo sie w Czasie anonimowe wspomnienie o tym, jak na wprost Szarej Kamienicy "rozsiedli sie [Zydzi] z swymi zwyklymi towarami, stara tandeta, starymi meblami, starym zelaziwem, a co dla studentow wowczas najwazniejszym bylo - starymi ksiazkami." W Archiwum Panstwowym Miasta Krakowa zachowala sie dotad akwarelka Wiktora Kopfa podpisana Bazar Xiazkowy, przedstawiajaca przenosne stoiska Zydow spod kosciola Sw. Wojciecha, uzywane przez nich obok wozkow i koszow.

W okresie Wolnego Miasta Krakowa owi zydowscy kupcy stanowili element, z ktorym w jakis sposob juz sie liczono. Uskarzali sie bowiem ksiegarze krakowscy, ze Zydzi handluja nie tylko starymi, ale i nowymi, zwlaszcza zakazanymi, zagranicznymi - najprawdopodobniej przemycanymi - ksiazkami. Mimo tej skargi, Senat nie zezwolil na przeprowadzenie u nich rewizji, a to w obawie tumultu.

Z Rynku usunieto Zydow w 1836 roku. Przeniesli sie wowczas na Plac Sw. Krzyza, polozony na koncu ulicy Szpitalnej.

Czas antykwariuszy - czyli czas ludzi posredniczacych w obiegu ksiazek uzywanych starych, co zawsze wymaga rozeznania, pewnych umiejetnosci bibliograficznych i niejakiego obycia z pismiennictwem. Zarazem tez czas - jak ich nazwac mozna - bukinistow, czas ludzi handlujacych ksiazkami uzywanymi nowymi, niejednokrotnie jeszcze obecnymi na rynku ksiegarskim lub stosunkowo niedawno na nim wyczerpanych, beletrystyka, podrecznikami szkolnymi przede wszystkim; ksiazkami nowymi nie uzywanymi, stanowiacymi w przewazajacej mierze literature straganowa albo tez resztki niefortunnych nakladow dostarczane przez "bankrutujacych na handlu wydawcow i bankrutujacych na duchu autorow." Wiekszosc zydowskich antykwariuszy nalezala wlasciwie do rzedu bukinistow.

Bylby to zatem Lejb Taffet - zmarly okolo 1847 r. - ktory na przelomie XVIII i XIX wieku zajmowal sie domokraznym handlem ksiazkami, od 1802 roku uprawial sprzedaz wozkowo-koszykowa na Rynku, a potem od 1836 r. na Placu Sw. Ducha. Niebawem osiadl w poblizu, bo na ulicy Szpitalnej 8. Lejb Taffet "popychal codziennie wozek az z dzielnicy Kazimierz. Czestym interesantem u niego bywal zakonnik z polozonego obok kosciola. Pewnego razu ow zakonnik zaproponowal pradziadowi, aby przechowywal swe ksiazki w jednej z pustych cel klasztornych. Tak juz pozostalo. Ta mala celka stala sie zalazkiem antykwariatu", - Piekna ta opowiesc niejednokrotnie powtarzal i do druku dopuszczal ostatni z rodziny Taffetow. Skontrolowania jej prawdziwosci nikt jednak nie podjal; niechaj pozostanie i tutaj.

     Na cala druga polowe wieku przypada prowadzenie antykwariatu przez Mojzesza Manna Taffeta (1831-1902), pod firma "Handel ksiazkami M.M. Taffeta". Byl jedynym bodajze z tego rodu, ktory wybral sie poza Krakow - do Wiednia, w poszukiwaniu towaru ksiegarskiego, zas pierwszym - podobnie jak niektorzy nastepcy bez wiekszego powodzenia w tej dziedzinie - ktorzy probowali dzialalnosci wydawniczej; jego nakladem ukazaly sie m. in. Mowy Olintyjskie Demostenesa (1833). W pracy pomagaly mu corki i synowie, z ktorych kazde mialo potem wlasna ksiegarnie antykwaryczna.

     Ojcowska objal najmlodszy syn Juda (1870-1939) i pod nazwa "M.M. Taffeta Nastepcy" uprawial obok antykwarstwa handel znaczkami i instrumentami muzycznymi. W 1931 roku, Taffet wykupil od spadkobiercow Fabiana Bernarda Himmelblaua czesc ksiazek pochodzacych z jego antykwariatu. Za sprawa drugiej zony Judy - ten antykwariat Taffetow zostal okolo roku 1937 przeniesiony na ulice Sw. Marka. Zas corka Judy, Matylda Grossfeld (1903-1943), byla wlascicielka ksiegarni - wypozyczalni na ulicy Golebiej.

     Najstarszy syn Mojzesza Manna - Izrael Taffet (1856-1933) zalozyl w roku 1884 antykwariat wlasny naprzeciw sklepu ojca, na ul. Szpitalnej 9. Rowniez on prowadzil dzial filatelistyczny. Praktykowal u niego syn Szaja (1883-1940), ktory wczesnie go opuscil, juz w 1908 roku otworzyl bowiem swoja ksiegarnie wydawnicza pod firma "Wiedza i Sztuka" na ul. Wislnej 8, rog Golebiej 10; dopiero po smierci ojca, wrocil na Szpitalna 9 i zajal sie odziedziczonym antykwariatem. Wydal wlasnym nakladem m. in. romans Kazimierza Tetmajera Zatracenie (1920).

Inny syn Mojzesza Manna - Salomon Taffet (1859-1940) mial antykwariat na Szpitalnej 22, ktory w roku 1922 przejal jego syn Szaja (ur. 1895) i przeksztalcil w nowoczesna "Ksiegarnie i Antykwarnie." Prowadzil ja do wybuchu wojny w 1939 roku, w czasie ktorej zostala - podobnie jak inne na tej ulicy ksiegarnie i antykwarnie - rozgrabiona i zniszczona przez Niemcow.

W roku 1932 nabyl Szaja Taffet odkryte na jakims strychu przez sprzataczke resztki rekopisow Lenina (istnieje wersja, wedle ktorej byly to broszury z podpisem Lenina, a rzecz sie miala w 1930 r.) - co bylo dosc glosne w powojennym Krakowie, do ktorego wrocil on z ZSRR, gdzie przezyl wojne. Podjal wtedy wespol z kuzynka, Maria Seiden, prace w antykwariacie "Kultura," na ul. Szpitalnej 16, ktory do wojny nalezal do niej. Po smierci Seidenowej w roku 1969, zlikwidowal on ten ostatni w Krakowie antykwariat zydowski i wyjechal do Izraela; tutaj zmarl w 1983 roku.

Szaja Taffet nie potrafil zyc bez ksiazek, aury, jaka roztaczaja, specyficznej atmosfery, jaka daje ich obecnosc. Antykwariatu wlasnego w Tel Avivie juz nie otworzyl, przebywal jednak bezustannie w malej klitce swojego starego krakowskiego przyjaciela, ksiegarza i wydawcy Jana Foka (Diamanta), od roku 1950 wlasciciela polskiej ksiegarni - antykwariatu - wypozyczalni "Hasefer" na ul. Allenby 35. **) Taffet krecil sie, podpatrywal, sluchal, usilowal sprzedac na boku cos z niewielkich zasobow ksiazkowych, ktore przywiozl z Krakowa.

U niego wlasnie nabylem [Ryszard Loew] pod koniec roku 1970 pierwsze, z 1834 roku, wydanie Pana Tadeusza. Nieoprawny i nieco rozsypany egzemplarz przywiozl "w kieszeni marynarki - mowil - jak modlitewnik" - "Ksiazki wykonczyly sie i ludzie wykonczyli sie" - odpowiadal niezmiennie, nagabywany przeze mnie o powody opuszczenia Krakowa i "Szpitalki", za ktorym bardzo tesknil. Przez ludzi rozumiec nalezalo Zydow, z ktorych to miasto tak dalece opustoszalo, ze on, czlowiek pobozny, nie mial juz swojego bozniczego minianu. - Ja jestem "ostatnim Mohikaninem rodu" - mawial o sobie. Byl nim rzeczywiscie.

Syn Diny "Zajdenki" Szaja (1895-?), doktor praw Uniwersytetu Jagiellonskiego, zalozyl w Krakowie w roku 1927 wydawnictwo i "Ksiegarnie Powszechna"; uruchomil ja ponownie w 1945 a zlikwidowal w 1951. Przybyl wowczas do Tel Avivu, gdzie wiosna roku 1952 wynajal sklep - magazyn na rogu ulicy Hess i Idelson i w oparciu o spory zestaw bardzo dobrych ksiazek, ktore przywiozl z Polski, usilowal rozwinac handel ksiegarsko-antykwarski, co mu sie jednak nie udalo. Po pewnym czasie wyjechal ?; Kanady.

Druga corka Mojzesza Manna Taffeta - Rachela Spingarn (1871-1938) posiadala ksiegarnie antykwarska na Szpitalnej 4, ktora przejeli nastepnie syn Szaja (1895-?) i corka Debora (1898-?) Schliessel. Druga natomiast corka Racheli - Maria Gesang (1903-1943) posiadala od roku 1930 wlasny antykwariat na Szpitalnej 7.

     A przeciez ulica Szpitalna, od Placu Sw. Ducha do Malego Rynku, oblepiona byla antykwarniami. "Bylo trzy czy cztery antykwarnie Taffetow, tylez Seidenow, obok nich Raucher, Wetstein, Litman. W miesiacach letnich, z koncem i poczatkiem roku szkolnego, wrzala ulica Szpitalna zgielkiem mlodziezy, sprzedajacej lub kupujacej podreczniki" - zapamietal Aleksander Slapa ***). Inny zas krakowianin, Jan Kurczab, taki oto dal rysunek tej ulicy: "Dziwna to byla ulica, tajemnicza, zaczarowana. We wszystkich domach, w starych waskich, ponurych kamienicach gniezdzily sie antykwariaty. W niewiarygodnie ciasnych sklepikach, w bramach , podworzach, w nyzach i zaglebieniach korytarzy, wszedzie, gdzie udalo sie ustawic kilka polek, lezaly stosy ksiazek. Pietrzyly sie do sufitow, gromadzily w niezliczonych, przewiazanych sznurkami paczkach, zalegaly stoly i podlogi. Kartoteki tych niezliczonych tomow, tomikow, broszur, miescily sie w mozgach sprzedawcow. Az dziw zbieral, gdy taki wychudly i zazwyczaj brodaty typ, zapytany o jakis dawno zapomniany tytul, znikal w czelusciach swojej nory, aby po dlugiej chwili wrocic z nieprawdopodobnie zakurzonym egzemplarzem w reku. Byl to sprzedawca z prawdziwego, antykwariatowego zdarzenia..."

Z antykwatariatami Taffetow i Seidenow, w pewnym okresie rowniez Himmelblauow, sasiadowaly ksiegarnie antykwarskie Litmana i Leona Rauchera - specjalizujacego sie w dzielach z historii Polski; Feiwla Hirsza Wetsteina (1858-1924) - antykwariusza i zarazem piszacego po hebrajsku historyka, zwlaszcza Zydow w Krakowie - przejety nastepnie i bodajze do wojny prowadzony przez syna Adolfa. I z pewnoscia innych jeszcze i wielu - ksiegarzy, antykwariuszy, bukinistow, po prostu handlarzy ksiazkami, nutami, rycinami, starymi czasopismami itd. Ich nazwisk, sladow ich dzialalnosci nie zapamietal i nie zapisal nikt; jest to strata niepowetowana i nie do powetowania. Sadza przeciez, ze w pamieci historycznej to Taffetowie nade wszystko symbolizuja "Szpitalke," zas ona - ta najzwyklejsza wsrod zwyklych dzisiaj ulic Krakowa: Szpitalna - symbolizuje ich, Taffetow.

Brat Salomona Jozefa - Izaak Mendel Himmelblau (1831-1893) byl antykwariuszem, zarazem tez ksiegarzem sortymentowym i wydawca. Ksiegarnie-antykwariat prowadzil od roku 1856 (a moze nawet juz wczesniej, od ok. 1850) na ul. Florianskiej 4 (dzisiejszej numeracji), pozniej zas na Sw. Jana 5. Byl przedsiebiorczy i rzutki, w czasie Powstania Styczniowego przemycal do Krolestwa "bibule," bron i odznaki patriotyczne sprowadzane z Niemiec. Byl wydawca szeregu waznych dziel prawniczych - wsrod nich Prawodawstwa polskiego wzgledem Zydow Ludwika Gumplowicza (1867), poezji Edmunda Wasilewskiego i Teofila Lenartowicza, przewodnikow po Krakowie, podrecznikow szkolnych, ksiazek dla dzieci i mlodziezy. Byl niewatpliwie jednym z najczynniejszych wydawcow w Krakowie swojego czasu. Niezaleznie od wydawnictwa, handlowal ksiazkami uzywanymi na zasadzie zakupu ich i komisu jednoczesnie. Swoj antykwariat reklamowal za posrednictwem ogloszen i katalogow poczawszy od roku 1867; okolo 1870 wydal Katalog dziel zakupionych i komisowych w handlu ksiazek antykwarskich... , a ponownie katalog ksiazek antykwarycznych w roku 1883. Sprzedawal rowniez nuty i ryciny.

Po smierci Izaaka Mendla wlascicielka tej doskonale prowadzonej firmy ksiegarskiej zostala wdowa Estera; kierownictwo jej powierzyla od razu synowi Fabianowi Bernardowi (1860-1931). "Istotnie objal to dziedzictwo i doszczetnie je zniszczyl - napisal z niebezpodstawna surowoscia krewny Himmelblauow, Mieczyslaw Feudenheim - w wyniku jego niecheci do sprzedawania ksiazek dla zysku doprowadzil do tego, ze znana ksiegarnia wydawnicza spadla do roli malego antykwariatu..." ktory - bodajze od 1903 roku - miescil sie na ul. Sw. Tomasza 16, w budynku hotelu "Pod Roza",... a jej wlasciciel nie mial srodkow na utrzymanie." "Zyl w nedzy, siedzac jak legendarny smok na skarbach spietrzonych w sklepie za kosciolem swietojanskim - podtrzymuje "czarna legende" Fabiana Himmelblaua Aleksander Slapa. - "Wsrod cennych woluminow i stert bezwartosciowej makulatury dniami i nocami siedzial i czytal, a patologiczna mizantropia objawiajaca sie wrogoscia do kazdego, kto dotykal klamki jego drzwi i chcial kupic u niego ksiazke - zamieniala brudny i ciemny sklepik w grob, w ktorym dogorywal wybitny ksiegarz, wydawca i zwariowany bibliofil." ***)

Byla to postac jakby z gawedy literackiej wyrosla, a przez gawede literacka Karola Estreichera Jr. - niejednokrotnie a niezasadnie jako udokumentowane studium traktowana - rzeczywiscie rozslawiona. ****)

Znawca i milosnik ksiazek polskich, glownie starodrukow, wlaszcza unikatow, kodeksow rekopismiennych, ktore dochodzily go dzieki kontaktom utrzymywanym z antykwariuszami w Polsce i poza jej granicami, tropiciel zagubionych kart pismiennictwa polskiego, ktorego niejeden cenny fragment podobno wylowil z wklejek dawnych opraw - ksiazki sprzedawal bardzo malym zadowalajac sie zarobkiem i tylko wybranym klientom. Takim przede wszystkim, ktorzy z racji swojego zawodu zapewniali ksiag tych naukowe wykorzystanie, niektorym profesorom Uniwersytetu Jagiellonskiego lub Jana Kazimierza we Lwowie - funkcjonowanie w obiegu kultury, najchetniej wiec Bibliotece - a ta, jak dla wszystkich autentycznych Krakowian, byla tylko jedna: Jagiellonska. Taki stosunek do ksiazek rzadko spotykanego typu antykwariusza, laczacego zainteresowanie ksiazkami jako przedmiotem handlu z erudycyjnym zainteresowaniem ich trescia - zdobyly mu powazanie. W 1905 roku nalezal do komisji statutowej Stowarzyszenia Ksiegarzy Krakowskich.

Po smierci Fabiana Himmelblaua czesc zasobow tego bardzo juz podupadlego antykwariatu odkupil Juda Taffet z ulicy Szpitalnej, pozostalosc zas przejal siostrzeniec Michal Diamant, wowczas wlasciciel "Ksiegarni Udzialowej" w Warszawie, po wojnie - jako Jan Fok - wydawnictwa "Przelom" w Krakowie, a nastepnie ksiegarni polskiej w Tel Avivie.

Rzadko sie zdarzalo, by antykwariusz po pewnym czasie zupelnie zarzucil handel starymi ksiazkami i calkowicie przerzucil sie na ksiegarstwo sortymentowe i dzialalnosc wydawnicza. Tak jednak bylo w przypadku Leona Frommera (1853-1943), specjalizujacego sie w edycjach ksiazek z dziedziny prawa i podrecznikow uniwersyteckich sprzedawanych na splaty ratalne.