ZAPOMNIANE
CMENTARZE KRAKOWSKIE





IZABELLA WROBLEWSKA


A grobami tylko ziemia pod gwiazdami krazy,
To, co po niej sie blaka, do swych grobow dazy
Tu czas, jakby na tronie siedzi na mogile,
A przed nim szybko zycia ulatuja chwile.

Kazimierz Brodzinski

     Przechadzajac sie po Krakowie, czesto nie zdajemy sobie sprawy, ze nasza droga prowadzi przez dawne cmentarze. Czyz bowiem skwer, jakis piekny zaulek, fragment ulicy, albo alejka na Plantach moga kojarzyc sie z cmentarzem? A jednak sa to niekiedy miejsca, gdzie dawne pochowki wciaz jeszcze kryja sie pod asfaltem, czy brukiem ulic. Sa to miejsca, w ktorych przed wiekami ludzie stawali sie sobie rowni, znajdowali wieczny spoczynek.

     Rozrastajace sie miasto zatarlo dosyc dokladnie ich slady. Poszly w zapomnienie najstarsze cmentarze przykoscielne, przyszpitalne, ponure w swej slawie cmentarze ofiar czarnej smierci, dzumy i cholery. Na jednym z nich na przyklad, kolo kosciolka Sw. Malgorzaty na Salwatorze, w czasie zarazy 1707-1708, przywleczonej do Krakowa przez zolnierzy podczas wojny polsko-saskiej, czterech grabarzy dzien i noc grzebalo ofiary epidemii.

     Na Salwatorze, obok kosciola Sw. Salwatora istnieje do dzisiaj stary Cmentarz Salwatorski pieknie polozony na wzgorzu - wschodnim cyplu zrebu Sowinca.


     O niektorych dawnych cmentarzach wiadomo, gdzie sie znajdowaly. Obok kosciola OO. Dominikanow istnial cmentarz przysypany w latach 1830-tych. Wytyczono na nim waska ul. Dominikanska, po ktorej do dzisiaj jezdza tramwaje. Na Kazimierzu zlikwidowano w tamtych latach cmentarz obok kosciola Bozego Ciala. W 1963 roku odslonieto czsc dawnego cmentarza parafialnego na Placu Mariackim (zamknietego ostatecznie dopiero w roku 1802), obok kosciola Najswietszej Marii Panny. Rzedy kosci i czaszek ludzkich ujrzaly swiatlo dzienne po kilkuset latach.

     Po innych cmentarzach zachowaly sie tylko nikle slady w postaci strzepow starych dokumentow. Czasem odslania sie je przypadkowo przy okazji wykonywania roznych prac ziemnych.

     W ostatnich latach odkryto pozostalosci dawnych cmentarzy przykoscielnych m. in. przy Placu Wszystkich Swietych, przy Placu Szczepanskim, przy ulicach Sarego, Lobzowskiej i Smolensk.

     Po ewangelickim cmentarzu kolo kosciola Sw. Mikolaja pozostala jedynie notatka w dokumentach. Niewiele wiecej wiadomo o lokalizacji cmentarza zydowskiego, ktory w XVI wieku znajdowal sie "za furtka Sw. Anny", czyli w okolicy dzisiejszej ul. Studenckiej. Idac Plantami z ul. Sw. Sebastiana w kierunku ul. Siennej napotykamy miejsce, gdzie jeszcze w poczatkach XIX wieku na "nie poswieconej ziemi", wsrod bagien i lak, chowano ludzi, ktorych zycie zakonczyl katowski miecz.

     W 1406 roku sciety zostal (za sprzeniewierzenia pieniedzy miejskich) na krakowskim Rynku i na tamtym miejscu pochowany rajca miejski ze slynnej rodziny Wierzynkow. W 20 lat pozniej jego syn Mikolaj wzniosl tam kosciolek pod wezwaniem Sw. Gertrudy. I tak od tamtej pory, skazancy lezeli w "ziemi poswieconej". (Ambrozy Grabowski wyszukal np. ze w roku 1546 za pogrzebanie scietego miasto zaplacilo katu (Mistrzowi) groszy 6.) Kiedy w latach 1818-25 burzono mury miejskie i zakladano Planty (od "plantowania" drzew), kosciolek rozebrano, a cmentarzyk zniknal pod trawnikiem.

     Przepelnione cmentarze byly zagrozeniem dla zdrowia mieszkancow miasta. W 1801 roku wladze austriackie zakazaly pochowkow w miescie - na cmentarzach przykoscielnych i w kosciolach. W przyleglej do Krakowa wsi Rakowice wykupiono od karmelitow bosych grunta ich folwarku pod cmentarz miejski. Pierwszy pogrzeb odbyl sie na nim w styczniu 1803 roku. W Rakowickiej nekropolii chowano od samego poczatku nie tylko ludzi slawnych i zasluzonych, ale takze zwyklych swiadkow i skromnych uczestnikow wielkich historycznych wydarzen.

     Z poczatkiem XIX wieku zniknelo z powierzchni ulic i placow Starego Krakowa, Kleparza, Kazimierza, Stradomia i Piasku ponad 20 kosciolow. Zostaly one rozebrane badz w wyniku decyzji wladz austriackich, badz dlatego, ze nie bylo pieniedzy na ich remonty. Przy Placu Szczepanskim rozebrano np. dwa: parafialny Sw. Szczepana i maly kosciolek Sw. Mateusza. Pozostalo po nich puste miejsce, na ktorym potem byl plac targowy, a dzisiaj jest parking. Od czasu do czasu, przy okazji prac roznego rodzaju, robotnicy natrafiaja na slady cmentarza.

     Zapomniane cmentarze niekiedy wyraznie rysuja sie na planach i w zabudowie miasta. Dyrektor Biblioteki PAN, Karolina Grodziska, podaje przyklady takich cmentarzy przy kosciolach Sw. Floriana, Sw. Mikolaja i Bozego Ciala. Inne, jak np. cmentarz przy kosciolku Sw. Piotra na Garbarach (rowniez rozebranym na poczatku XIX wieku), dawno ulegly zapomnieniu. Cmentarze "ludzi w powietrze zmarlych i ubogich, sumptu na pogrzeb nie majacych" znajdowaly sie przy kosciolach Bozego Milosierdzia i Sw. Wawrzynca, gdzie chowano ubogich mieszkancow Kazimierza i topielcow. Niezwykly musial to byc cmentarz, na ktorym role dzwonnicy pelnil ogromny, prastary dab, z zawieszonymi nan dwoma poswieconymi dzwonami.

W roku 1865 odbyl sie powtorny pogrzeb Krola Kazimierza Wielkiego w Katedrze Wawelskiej. Wowczas to, 32-letni Michal Balucki napisal w jednym z felietonow:

"Kazdy narod i kazde miasto ma swoje poslannictwo dziejowe.
Opatrznosc i poeci skazali Krakow na miasto grobow, na urne pamiatek i popiolow."
     Piszac te slowa, Balucki nie mogl przewidziec, ze jeszcze za jego zycia owo poslannictwo dziejowe Krakowa znajdzie dodatkowe spelnienie sie i na Wawelu powstanie Krypta Wieszczow, zas w klasztorze OO. Paulinow na Skalce - narodowy panteon w Krypcie Zasluzonych.
Non omnis moriar.


Autorka jest specjalistka od mechaniki budowli, w szczegolnosci budowli zabytkowych. Oprocz pracy dydaktycznej na Politechnice Krakowskiej pracuje przy rewaloryzacji zabytkow Krakowa od strony konstrukcyjno - wytrzymalosciowej (np. projektowala zabezpieczenie odrestaurowanego gotyckiego sklepienia Kamienicy Hetmanskiej w Rynku). Zaprojektowala takze fundament i konstrukcje wytrzymalosciowa Pomnika Polski Walczacej Bronislawa Chromego, ktory stoi pomiedzy Mostem Debnickim a Wawelem. Zajmuje sie rowniez publicystyka kulturalna.   (AMK)







Copyright © 1997-1999 Zwoje