DANTISCUM EMPORIUM TOTIUS EUROPÆ CELEBERRIMUM
Gdańsk i Bałtyk na mapach, widokach i dokumentach
ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego
(Bitburg, Niemcy)
KAZIMIERZ KOZICA i TOMASZ NIEWODNICZAŃSKI
Część II
- 3. Miasta i ziemie dawnej Rzeczypospolitej
Trzecia część wystawy przedstawia kartografię ziem dawnej
Rzeczypospolitej i wybraną ikonografię ważniejszych miast polskich. Na
początku tego działu prezentowane są widoki miast opublikowane w Kolonii w sześciotomowym atlasie miast Civitates
Orbis Terrarum Georga Brauna i
Fransa Hogenberga wydawanym w latach 1572–1618 (wydania z łacińskim,
niderlandzkim, francuskim lub niemieckim tekstem). Swego rodzaju rzadkość
wśród nich stanowią widok Warszawy będący przypuszczalnie odbitką próbną
z pustym kartuszem w miejscu, gdzie później zamieszczono postacie jej
obywateli z epoki (G65/5), ...
Georg Braun, Frans Hogenberg: Widok Warszawy.
1617 (stan pierwszy), Kolonia. Miedzioryt kolorowany, 31.5 x 47 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... jak również widok Wilna (stan drugi) z wydrapanymi na płycie miedziorytowej dwoma postaciami bijących się mężczyzn (G66/2).
Georg Braun, Frans Hogenberg: Widok perspektywiczny Wilna.
1581 (stan pierwszy), Kolonia. Miedzioryt kolorowany, 35.5 x 48.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Wielką rzadkością eksponowaną na wystawie jest odbity z czterech płyt, największy ze znanych, widok Krakowa Mathäusa Meriana z 1619 r. wydany przez Claesa Janszoona Vischera ok. 1640 r. (G67).
Matthäus Merian: Widok Krakowa.
ok. 1640 (pierwsze wydanie 1619), Amsterdam. Miedzioryt odbity z czterech płyt, 43 x 204.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
W tej części znajduje się także szereg eksponatów będącymi sztychami rytowanymi i wydanymi w połowie XVII wieku w Gdańsku przez Wilhelma Hondiusa. Są nimi: widok kolumny Zygmunta III Wazy w Warszawie z 1646 r. (G68), ...
Wilhelm Hondius wg Agostino Locci: Widok kolumny Zygmunta III Wazy w Warszawie.
1646, Gdańsk. Miedzioryt, 74 x 49.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... plany i widoki kopalni soli w Wieliczce z 1645 r. (G69/1 i G69/2) ...
Wilhelm Hondius: Wizerunek Żupy Wielickiej Pierwszej.
1645, Gdańsk. Miedzioryt, 38.5 x 49 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... oraz mapy Guillauma Le Vasseura de Beauplana – stan trzeci z 1648 r. mapy generalnej Ukrainy z tego samego roku (G77/1) ...
Guillaume Le Vasseur de Beauplan: Mapa generalna Ukrainy.
Mapa sztychowana przez rytownika Wilhelma Hondiusa w Gdańsku.
1648 (stan trzeci), Gdańsk. Miedzioryt kolorowany, 41 x 53 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... i mapa Rzeczypospolitej z 1652 r. (G77/3). Wszystkie te obiekty należą do rzadkich lub bardzo rzadkich. Mapa bagien Polesia Daniela Zwickera z 1650 r., wyrytowana przez tego samego rytownika w Gdańsku zachowała się jedynie w dwóch egzemplarzach na świecie i na wystawie pokazana jest tylko jej pomniejszona fotografia (G77/2). Nieczęsto spotykane są też trzy rytowane i wydane w Elblągu w latach 1753–1758 przez Friedricha Hampego mapy Żuław Wiślanych (1753 r., G83/2), Warmii (1755 r., G83/3) oraz Prus (1758 r., G83/4) autorstwa Johanna Friedricha Enderscha.
Johann Friedrich Endersch: Mapa Żuław Wiślanych.
1753, Elbląg. Miedzioryt kolorowany, 45 x 55.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Johann Friedrich Endersch: Mapa Warmii.
Widok Lidzbarka Warmińskiego w lewym dolnym rogu.
1755, Elbląg. Miedzioryt kolorowany, 48.5 x 57 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Do niezwykle pięknych i rzadkich map ściennych eksponowanych w tej części wystawy należą: drzeworytowa mapa Prus Kaspara Hennebergera z 1576 r. i miedziorytowa mapa Księstwa Pomorskiego Eilhardusa Lubinusa z 1618 r. Mapa Prus Hennebergera prezentowana jest w postaci jej faksymilowego wydania z 1863 r, (G87) opublikowanego w Królewcu na podstawie jej piątego wydania z 1629 r.
Kaspar Henneberger: Mapa Prus.
Faksymile z 1863 r. piątego wydania (1629) oryginalnej mapy z 1576 r. Fotolitografia, 88.5 x 98.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Natomiast mapa Lubinusa wydrukowana została w 1758 r. w Hamburgu z oryginalnych płyt miedziorytowych pierwszego wydania (G88).
Eilhardus Lubinus: Mapa Księstwa Pomorskiego.
1618, Amsterdam. Wydanie 1758, Hamburg, z odnalezionych oryginalnych płyt.
Miedzioryt kolorowany, odbity na 12 arkuszach, całkowite wymiary: 125 x 215 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
W części tej znajduje się również sporo pięknych map dawnej Polski, takich jak mapa Jodocusa Hondiusa II (G74.1), ...
Jodocus Hondius II: Mapa Polski
ok. 1620 (stan pierwszy), Amsterdam. Miedzioryt i akwaforta kolorowane, 41.5 x 56.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... trzy stany mapy Johna Speeda z 1626, 1662 i 1676 r. (G75/1-3), w tym egzemplarz drugiego stanu z 1662 r. (G75/2) – jeden z kilku tylko zachowanych na świecie po wielkim pożarze Londynu w 1666 r., ...
John Speed: Mapa Polski.
1626 (stan pierwszy), Londyn. Miedzioryt kolorowany, 40.5 x 51.5 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
... czy wreszcie rzadki zespół sześciu stanów mapy Polski oficyny Visscherów (G76/1-6), tj. wszystkie stany tej mapy z wyjątkiem czwartego z 1653 r.
Claes Janszoon Visscher: Mapa Polski i Śląska
1630 (stan pierwszy), Amsterdam. Miedzioryt i akwaforta kolorowane, 46.5 x 53 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
Do pięknych i nieczęsto spotykanych map zaliczyć można wielką ścienną mapę Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego Jana Jakuba Kantera, wydaną w Królewcu w 1770 r. (G89) i mapę Polski Giovanniego Antonio Rizzi-Zannoniego wydaną w Paryżu w 1772 r. (G90). Mapa starostwa spiskiego Franciszka Floriana Czakiego (G70/1), jednego z najwybitniejszych kartografów polskich, pochodzenia węgierskiego, rytowana przez Friedricha Hampego w Elblągu ok. 1762 r., znana jest tylko w kilku egzemplarzach.
Franciszek Florian Czaki: Mapa Starostwa Spiskiego.
Mapa ta była nieznana podczas sporu polsko-węgierskiego o Morskie Oko.
Odkryta i opisana przez J. Jakubowskiego w 1926 r.
1762. Miedzioryt kolorowany, 44 x 55 cm.
(Kolekcja Tomasza Niewodniczańskiego, Bitburg)
