Zwoje (The Scrolls) 1 (26), 2001

ALES STENAR

KIEDY? KTO? PO CO?

ANDRZEJ KOBOS i BARBARA KAMIŃSKA

I.    Wstęp

W latach 2000, 2001 i 2002 kilkakrotnie obejrzeliśmy Ales Stenar (Kamienie Ale), tajemniczy "statek" ułożony z 59 ogromnych kamieni (o wadze 4-6 ton) jako zarys pokładu, 67 m długości i 19 m szerokości. Ta monumentalna kamienna formacja znajduje się tuż za rybacką wsią Kåseberga, osiemnaście kilometrów na południowy wschód od Ystad w Skanii, na zdumiewająco płaskim, zarosłym tylko trawą urwisku nad wąską, kamienistą plażą wybrzeża Bałtyku. Widok z Ales Stenar ma morski horyzont o rozwartości 180^o i równocześnie podobnie rozwarty lądowy horyzont.

Ales Stenar z powietrza. (fot. Börge Gjöderum)

Ales Stenar zafascynowały nas tym czym mogły być kiedyś bardzo dawno temu.

Ales Stenar od strony morza - południa. (fot. Andrzej Kobos)

Według niektórych, nazwa Als (lub Ale) w języku staronordyckim znaczyła sanktuarium, według innych znaczyła "urwisko," co zgadzałoby się z topograficzną lokalizacją Ales Stenar na 37-metrowym urwisku wybrzeża Bałtyku. [i] "Ale" uchodziło również za imię wodza Wikingów, kiedyś pomiędzy rokiem 700 a 1000 ne. Nie jest jednak znany żaden historyczny zapis takiego imienia. Były to tzw. "ciemne wieki", o których, poza znaleziskami archeologicznymi, istnieje bardzo niewiele źródeł pisanych.
Była również legenda iż około 1000 roku wódz Wikingów, Olav Tryggvasson, był pochowany na tym urwisku wraz ze swoim statkiem. Oskar Montelius (1843-1921), sławny badacz szwedzkich czasów prehistorycznych, rozważając w roku 1917 kształt "statku" Ale, wysunął teorię, że był to zbiorowy pomnik Wikingów, którzy zginęli w zamorskich wyprawach zdobywczych. [15]
W tej wieloznacznej interpretacji samej nazwy odbija się już cała kontrowersja wokół Ales Stenar.
Pierwsze pisane wzmianki o Ales Stenar pochodzą z opisów przez podróżnych z wczesnych lat 1600. Znane są ryciny G.G. Hilfeling'a z lat 1777-1779 przedstawiające te kamienie oraz późniejszy (1853) opis Nilsa Gustafa Bruzeliusa.

Szkic Ales Stenar C.G.G. Hilfelinga, 1777.
Sześć kamieni narysowanych na zewnątrz "statku" obecnie już nie istnieje.
(Hilfelings Skaanske Tegniger, Copenhagen, 1977.)

Szkic Ales Stenar Nilsa G. Bruzeliusa, 1853.
Mały kamienny statek narysowany na zewnątrz dużego już nie istnieje.

Jest zaskakujące, że aż do późnych lat 1980. nie było w Szwecji szerszego zainteresowania naukowego kamienną formacją Ales Stenar. Być może dlatego, iż w Szwecji zachowały się tak liczne kamienne zabytki prehistoryczne.
Naukowe publikacje o Ales Stenar z niedawnych lat po szwedzku, głównie autorstwa lub współautorstwa Profesor Märty Strömberg, archeologa z Uniwersytetu w Lund i Dr. Curta Roslund'a, astronoma z Chalmers University of Technology w Göteborgu, nie są łatwo dostępne szerszemu ogółowi, nawet w Szwecji. Jest to rozczarowujące; wydaje się, iż powinny istnieć naukowo solidne monografie o Ales Stenar.
Wyniki badań archeologicznych prowadzonych od roku 1989 przez multidyscyplinarny zespół pod kierunkiem Profesor Märty Strömberg nie zostały dotąd opublikowane w sposób systematyczny, wyczerpujący i kompletny, nie mówiąc już o szczegółowej interpretacji znalezisk.
Daty odnoszące się do powstania Ales Stenar (na które natknąłem się) mają zakres ponad 4000 lat, od około 3600 pne, do około 600 ne. [1,2,12] Nic dziwnego, że jeżeli nie wiadomo na pewno kiedy ustawiono Ales Stenar (w przeciwieństwie np. do Stonehenge), to tym bardziej nikt nie wie z rozsądną wiarygodnością, kto je ustawił i w jakim celu.
W listopadzie 2000 poprosiłem (AMK) listownie Profesor Märtę Strömberg o odpowiedzi na kilka pytań i o udostępnienie nam wyników datowania znalezisk z Ales Stenar przez pomiar zawartości izotopu węgla ¹⁴C. Szczególnie interesowały mnie datowania próbek spod nienaruszonych wcześniej głazów. Profesor Strömberg odpowiedziała uprzejmym listem i przysłała nam odbitkę swojej pracy pt. "Wielki statek na urwisku", opublikowanej po szwedzku w roku 1997 w wielotematycznej księdze pamiątkowej Amico Amici ku czci Gad'a Rausing'a, szwedzkiego wynalazcy i filantropa. [1] W artykule tym, Profesor Strömberg opisuje motywacje, zakres, cele i wstępne wyniki swoich archeologicznych badań w Ales Stenar, jak również formalne i finansowe trudności w ich prowadzeniu.

II.    Archeologia Ales Stenar

W oparciu o dostępne nam źródła, poniżej podejmujemy próbę podsumowania informacji o Ales Stenar, które można podciągnąć pod kategorię archeologiczną. Podsumowanie to nie jest pełne, ale zawiera te informacje, które udostępnili nam Profesor Märta Strömberg i Dr Curt Roslund.
Oznakowanie głazów (np. M1, N24, itp) używane w tym tekście odpowiada poniższemu diagramowi, który pochodzi z pracy Märty Strömberg [1]. Skróty, takie jak np. NW, SE, itp., są powszechnie przyjętymi oznaczeniami kierunków, odpowiednio: północno-zachodni, południowo-wschodni, itp.
Cytaty pochodzą z tłumaczenia szwedzkiego tekstu pracy [1] Märty Strömberg i jej listu do mnie [2] (AMK). Cytaty z [1] i [2], diagram Ales Stenar i fotografia wykopalisk zamieszczone są za zgodą Profesor Märty Strömberg.

Diagram Ales Stenar. [1]

* * *
Obecne ustawienie głazów Ales Stenar nie jest w pełni autentyczne, tj. różni się od oryginalnego. Na początku lat 1900, wiele kamieni zostało przewróconych. Nastąpiła konieczność ich restauracji.

Ales Stenar przed odrestaurowaniem.
Zdjęcie z książki Mat Horlen: Gamla seder och bruk frän södra delen av Ingelstads härad, 1914.
("Stare zwyczaje i obyczaje z południowej części powiatu Ingelstad").

W roku 1916, siedem przewróconych głazów (starboard, NWN) zostało na nowo ustawione w nieco przesuniętych położeniach. Kamień dziobowy (M1, NW) został przesunięty na zewnątrz wzdłuż osi o 1.7 metra, a sześć sąsiednich kamieni (N1-N6), na północ od niego, o 1 - 1.5 metra do wewnątrz formacji. Brakuje kamienia pomiędzy kamieniami S15 a S16; nie wiadomo co się z nim stało. Jeden z głazów portboard jest od strony morza mniej zerodowany niż sąsiednie; najwidoczniej został obrócony wokół osi pionowej o 180^o do wewnątrz statku. [2]
Mniejszy, płaski kamień wewnątrz formacji (M2) pierwotnie był poza kamieniem dziobowym (M1), na przedłużeniu dziobu, podobnie, jak przedłużeniem kilu jest dotąd stojący niewielki kamień sterowy (M4) na zewnątrz kamienia rufowego (M3).
Drogą szczegółowej analizy dostępnych zapisów (fotografii, rysunków, mapy Brogrena itd.) badania miejsca i dokładnych pomiarów, ustalono, że tylko 16 głazów nie zostało naruszonych wcześniej , tj. dotąd pozostaje w ich oryginalnym ustawieniu. Są to (w kierunku zegara) głazy: N7, N12, N16, N18, N20, N22, N24, N28, M1, S27, S22, S21, S20(?), S19, S14, S4. [3,2]

Ales Stenar z góry od północnego-zachodu. (fot. Jörgen Lundberg)

W roku 1956 wykopano ziemię wewnątrz i wokół formacji Ales Stenar do głębokości co najmniej 20 cm. Usunięto tę warstwę ziemi oraz nawiany piasek, który pokrywał znaczną część kamieni i ich bezpośrednie otoczenie. Nie przesunięto jednak ośmiu kamieni (M1, N1-N6, M2), źle ustawionych w roku 1916, z powrotem do ich pierwotnych położeń, po których pozostały ślady (np. pierwotne położenie jednego z głazów ustalono precyzyjnie, gdyż wykopano oryginalne kamienie podpierające go). [4]
Jest nie do pojęcia, że nie przeprowadzono wówczas żadnych badań archeologicznych, zaś przy beztroskim kopaniu ziemi i usuwaniu piasku prawdopodobnie zniszczono i bezpowrotnie utracono wiele potencjalnie wówczas jeszcze istniejących znalezisk archeologicznych i materiału do radioaktywnego datowania. Profesor Strömberg pisze, iż "w latach pięćdziesiątych najważniejsze było usunięcie śladów uprawy i przemieszczonego piasku oraz zatarcie śladów po intensywnym użytkowaniu tego terenu.... Trudno było spodziewać się, że można będzie jeszcze znaleźć wiele, jeżeli cokolwiek i niezaburzonym stanie." [1]

Szybkościowe "wykopaliska" w Ales Stenar, 1956. (fot. Scandia Photopress)

Po koniec lat 1989, jak podkreśla Profesor Strömberg, za sprawą rozgłosu podniesionego przez dziennikarza Ake Sunström'a (o "znakomitym i bardzo ostrym piórze"), rozpoczęto pierwsze wykopaliska archeologiczne, zmierzające do naukowego zbadania i datowania Ales Stenar. Szerszym celem było zbadanie urwiska po obu stronach "statku" Ale oraz obszaru wsi Kåseberga, aby powiązać z sobą pozostałości prehistorycznych osad, które znaleziono podczas wykopalisk w kilku innych wsiach na dużym obszarze na północ od urwiska.
Pomijając informacje nieistotne dla historii Ales Stenar, z artykułu Profesor Märty Strömberg [1] i jej listów [2] można dowiedzieć się co następuje.

Zdjęcia z powietrza kamerą podczerwoną nie wykazały żadnych śladów dawnych budowli pod warstwą ziemi ani wewnątrz ani w bezpośrednim pobliżu Ales Stenar.

Poszukiwano przedmiotów, które mogły być używane podczas sytuowania, orientowania i wznoszenia Ales Stenar. W roku 1989, kierując się sugestią Profesora Curta Roslunda, co do orientacji południowo-wschodniej paraboli statku, w wskazanym przez jego pomiary i obliczenia miejscu, na głębokości 75 cm, znaleziono mały, zwarty kawałek węgla drzewnego (próbka Ua 1581), pochodzący z pnia młodego dębu, oraz równocześnie drobny odłamek kamienia [4, 5; por. część V poniżej]. Węgiel drzewny próbki Ua 1581 datowano metodą ¹⁴C na rok 650+/-105 ne. Na miejscu tym mógł więc stać dębowy kołek, niegdyś między 545 a 755 ne, w okresie Vendel [ii], tj. przed umownie przyjętą dolną granicą okresu Wikingów (780-790 ne). Jeżeli Ales Stenar wytyczano jako dwie parabolę w taki właśnie sposób, datowanie to byłoby oznaczeniem ich wieku.

Znaleziony węgiel drzewny (u dołu; próbka Ua 1581, maksimum 2 cm długości, około 100 gramów) i odłamek kamienia (u góry; 9 mm długości).
Włókno drewna wyschło zanim rozpadło się i stąd można je było określić jako dębowe. Odłamek kamienia bez wątpienia pochodzi z tego samego piaskowca co kamień sterowy M4. [5]
(fot. Göran Olofsson)

W południowo wschodniej części "statku", tuż przy głazach, znaleziono węgiel drzewny z orzecha, datowany metodą ¹⁴C na 640-980 ne.

W roku 1991, w centrum wnętrza "statku" znaleziono kilka kawałków węgla drzewnego z buku, datowane metodą ¹⁴C na 820-980 ne (okres Wikingów).

Pod jednym z głazów (N24) w północnym sektorze "statku" Ale znaleziono węgiel z brzozy, datowany metodą ¹⁴C na 540-650 ne.
Jest to bardzo istotny wynik, gdyż nie tylko zgadza się z datowaniami 2 i 3 powyżej, które można odnieść do okresu konstrukcji Ales Stenar, ale przede wszystkim dlatego, iż ów drzewny węgiel z brzozy pochodzi spod nigdy nienaruszonego głazu (N24). Właśnie datowanie próbek spod nienaruszonych brył określi ponad rozsądne wątpliwości wiek formacji Ales Stenar.

Wykopalisko archeologiczne pod głazem N24. (fot. Märta Strömberg)

Głaz N24. (fot. Andrzej Kobos)

Północno-wschodni fragment formacji Ales Stenar.
Drugi od lewej głaz jest bryłą N24. (fot. Andrzej Kobos)

W południowo-wschodnim sektorze "statku" Ale znaleziono ozdobne gliniane naczynie, na głębokości graniczącej z później uprawianą warstwą gleby, zastąpioną w 1956 roku nawiezioną warstwą ziemi. Pisze Profesor Strömberg [1]:
"To był pierwszy przedmiot znaleziony wewnątrz kamieni Ale. Naczynie było uszkodzone, a ozdoby nie łatwe do rozpoznania i datowania. Po pierwszym zerknięciu w ciemny dół odważyłam się określić je jako pochodzące z okresu Wczesnej Wędrówki Ludów [Vendel]. W naczyniu tym znajdowała się ziemia z małą ilością pokruszonych, spalonych kości i sadzą z węgla drzewnego. Kiedy w Oddziale Konserwacji Muzeum Historycznego w Lund, opróżniono tę donice, natrafiono na stwardniałą skorupę jedzenia, którą można uważać jako pozostałość po niedokładnym wymyciu donicy.
Zwęgloną skorupę jedzenia datowano metodą ¹⁴C jako pochodzącą z tego samego okresu Późnej Epoki Żelaza, co węgiel drzewny z brzozy spod bryły N24 [tj. 540-650 ne].
Zaskakujące jest to, że datowanie węgla drzewnego z dna tego naczynia dało wynik 330-540 ne, a więc wcześniejsze, i jest na granicy pomiędzy okresem Wędrówki Ludów i Późną Epoką Żelaza.
Należy być ostrożnym z daleko idącymi wnioskami z datowania metodą ¹⁴C i zdawać sobie sprawę z tego, że "prawdziwa" chwila mogła z pewnym prawdopodobieństwem przypaść na początku, w połowie, albo przy końcu datowanego zakresu. [68% w granicach tego błędu, tj. jednego standardowego odchylenia, lub 95% w granicach dwóch standardowych odchyleń; zachodzą również niewielkie niepewności kalibracji - (AMK)].
Aby to wytłumaczyć, mogłabym sobie wyobrazić, że z jakiegoś powodu trzeba było zebrać ziemię, sadzę, węgiel i kości z jakiegoś stosu lub miejsca kultu w sąsiedztwie, niekoniecznie na urwisku, i włożyć do tego glinianego naczynia, które później zostało złożone w tym miejscu.
Jeżeli miejsce stosu było używane przez pewien okres czasu, to jest naturalne, że gromadziły się się tam wcześniejsze jak i późniejsze materiały. Nie jesteśmy nawet pewni czy węgiel z zewnątrz i z warstwy pomiędzy [skorupą a resztkami kości] w donicy dają to samo datowanie, które otrzymaliśmy dla warstwy na dnie.
Spalone kości były nieznacznym fragmentem całej zawartości naczynia, ale według docent Ebba During z Laboratorium Archeologicznego Uniwersytetu w Sztokholmie są kośćmi ludzkimi, w tych wszystkich przypadkach, które mogli ustalić. Kości mają zerodowaną powierzchnię, co wskazuje, że musiały leżeć jakiś czas na stosie. Spalone kości, które znaleźliśmy w pobliżu węgla pod bryłą N24 są lepszej 'jakości'.
Reasumując, dysponujemy obecnie sześcioma niezależnymi datowaniami ¹⁴C ze "statku" lub najbliższego otoczenia i wszystkie one leżą w Epoce Żelaza, głównie w okresie Vendel. Epoka Brązu, jak dotąd, wcale nie pojawiła się w tych datowaniach.
Kontynuując te prace, mamy nadzieję datować dalsze próbki. W programie mamy zbadanie każdej bryły oddzielnie.

Profesor Bergström, geolog pracujący z Märtą Strömberg, ustalił że oprócz czterech brył z białego piaskowca, w tym kamieni dziobowego (M1) i rufowego (M3), pozostałe bryły są różnymi odmianami granitu, gnejsu, porfiru i amfibolitu.

Kamienie rufowy M3 i sterowy M4 (mniejszy, z lewej). (fot. Andrzej Kobos)

Geologowie częściowo ustalili pochodzenie niektórych kamiennych brył Ale. Cztery piaskowce musiano przetransportować morzem około 40 kilometrów z wybrzeża Bałtyku pomiędzy Gislövhammar i Simrishamn, podczas gdy inne bryły mogły być zebrane w różnych miejscach w Skanii, choć najprawdopodobniej nie w bliskiej odległości, ponieważ kamienie te są bardzo różnych kształtów.

Profesor Märta Strömberg komentuje również koliste wydrążenia występujące na bryłach Ale:
"Kiedy rozpoczynaliśmy ten projekt, zwróciliśmy uwagę, podobnie i geolodzy, że jedna z brył [M1] miała wyżłobioną jamę, formę rytu naskalnego, który wskazywałby na Epokę Brązu (ryty naskalne występują na grobowcach sprzed Epoki Żelaza, jak również w Epoce Kamiennej). [iii]

Kamień dziobowy (M1, NW).
W jego górnej części widoczne jest koliste, "kubkowate" wydrążenie.
(fot. Andrzej Kobos)

Zastanawialiśmy się czy ta jama mogła być pomocna w datowaniu Kamieni Ale w Epoce Brązu i czy więcej brył miało takie wyżłobione wgłębienia lub inne znaki.
Już w pierwszych dniach zwróciliśmy uwagę na grupę rytów, dziwnie umieszczonych na dole jednej bryły, blisko powierzchni gruntu. Gdy oczyściliśmy jeszcze jedną ścianę tego kamienia, odkryliśmy kilka dalszych wyciętych wgłębień. Następnie, znaleźliśmy inne pojedyncze jamy, często w nieoczekiwanym miejscu. Stwierdziliśmy znowu, że grupy takich wyżłobień znajdowały się niedaleko powierzchni gruntu lub tuż pod jego powierzchnią.
Byłoby oczywiście kuszące tłumaczyć powstanie tych jam jako oznakę jakichś czynności kultowych związanych z konstrukcją "statku" Ale. Datowanie w Epoce Brązu uchodziłoby wówczas za naturalne. Lecz zgrupowania rytów o tak bardzo różniącym się rozmieszczeniu, nie wskazują na takie wytłumaczenie.
Słuszniejsze wydaje się przyjąć, że jamy te już znajdowały się na kilku bryłach gdy ustawiano je w tej formacji. To również tłumaczyłoby dlaczego w bliskiej okolicy Ales Stenar, niegdyś usunięto wiele brył z dawnych grobowców albo to, że takich pomników nie ma tam w ogóle." [1]
"Te 'kubkowate' znaki umieszczone są tak nisko, że absolutnie nie mogły one być widoczne na bryłach Ale. ... W moim przekonaniu oznacza to, iż kilka głazów zostało zabrane z o wiele starszych pomników (z Epoki Brązu) i przeniesione na urwisko w Kåseberga w Późnej Epoce Żelaza. Nie byłoby łatwo znaleźć niezbyt daleko 60 dużych kamieni nie zabierając ich ze starych pomników. (Zabieranie ich z nowszych struktur było prawdopodobnie jednym z tabu.)" [2]
"W Epoce Brązu takie pomniki budowano mniejsze i inaczej [iv] niż w Późnej Epoce Żelaza w okresie Wikingów. W Epoce Brązu krajobraz urwiska i okolicy wyglądał inaczej niż teraz, tzn. był zarośnięty drzewami i krzewami, ale być może w Późnej Epoce Żelaza, kiedy już uprawiano glebę na dużą skalę, wyglądał bardziej tak, jak dzisiaj." [1,2]

* * *
Sytuacja wydaje się być jasna. Istnieje co najmniej sześć datowań metodą ¹⁴C, wszystkie z okresu Vendel, tj. okresu późnej Wędrówki Ludów w Późnej Epoce Żelaza. Tajemnica "kubkowatych" rytów naskalnych została przekonywujące wyjaśniona. Ales Stenar nie są jedynym dużym kamiennym "statkiem" w Skanii, a tym bardziej w Szwecji. Ales Stenar nie są jedynym wielkim kamiennym "statkiem" w Skanii, a tym bardziej w Szwecji (por. część III).
* * *
Należy omówić jeszcze jedno archeologiczne znalezisko tuż przy Ales Stenar.
W październiku roku 1995, na prośbę Boba Linda, zespół Märty Strömberg, dokonał wykopu we wskazanym przez niego miejscu, 1-2 metry od kamienia dziobowego (M1, NW). Wśród odpadków pozostawionych przez szwedzką straż nabrzeżną z okresu drugiej wojny światowej, znaleziono ślady paleniska (pięć kamieni pokrytych sadzą). Ta sadza została następnie datowana metodą ¹⁴C na 3300-3600 pne, czyli 5300-5600 lat temu (BP), tj. we Wczesnej Epoce Kamiennej. Na tym właśnie datowaniu opiera sić jedna z wymienianych dat wzniesienia Ales Stenar, ok. 3500 pne.
O tym znalezisku Profesor Strömberg nie wspomniała w swoim artykule [1] ani na internetowej stronie Instytutu Archeologii Uniwersytetu w Lund. Zapytałem (AMK) listownie Profesor Strömberg o jej przemilczenie tego znaleziska, gdyż wydawało mi się to niezwykłe: w końcu nie co dzień archeolodzy wykopują przedmioty sprzed 5500 lat.
Profesor Strömberg odpowiedziała mi:
Dla nas, archeologów, jest niemożliwe do przyjęcia, że to tak wczesne datowanie ma związek z kamiennym statkiem Ale. W tamtym wczesnym okresie budowano na terenie dzisiejszej Szwecji megalityczne groby [v], a nie megalityczne statki. Jednakże w czasach neolitycznych ludzie z osad na północ od urwiska, używali byli tego urwiska dla bydła i dla "transportu" między swoimi osadami a wybrzeżem, przy połowach ryb, itd. Podczas naszych badań znaleźliśmy na tym urwisku setki przedmiotów różnego rodzaju, również wewnątrz i na zewnątrz "statku". Dlaczego owi ludzie nie mieliby palić ogniska w miejscu, gdzie o wiele później mieszkańcy okolicznych wiosek skonstruowali kamienny statek? To znalezisko nie jest tak dramatyczne, jak mogłoby się Panu wydawać." [2]

Podsumowująca opinia Profesor Märty Strömberg brzmi.
"W mojej obecnej opinii, Ales Stenar zostały wzniesione w okresie Wikingów lub być może nieco wcześniej. Datowania z epoki Migracji i okresu Vendel informują nas o wcześniejszych działaniach na tym miejscu, być może jako miejscu jakiegoś kultu i pewnych pochówków jeszcze przed wzniesieniem Ales Stenar." [2]

III.    Inne kamienne "statki" w Skandynawii
Ponad tysiąc kamiennych "statków" zachowało się dotąd w różnym stanie w Skandynawii. Są one różnych rozmiarów. Ich długość waha się od kilku metrów do ponad 60 metrów; ponad 100 takich statków jest dłuższe niż 25 metrów, 18 z nich przekracza 40 metrów długości. Kamienne "statki" stoją samotnie lub w grupach (cmentarzyskach) po dziesięć lub więcej. W niektórych kamienie stoją pionowo, inne składają się tylko z płaskich, obramowujących kamieni; w pewnych kamienie ustawione są ciasno, dotykając jeden drugiego, w innych kamienie ustawione są z przerwami. Drogą precyzyjnych pomiarów ustalono, iż ogromna większość tych statków została ustawiona na geometrycznym planie dwóch przecinających się kolistych krzywych o równych promieniach. Odchylenia od tych regularnych kształtów, spotykane głównie u większych statków, mogą być przypisane trudnościom w ich ustawieniu w trudnym terenie albo późniejszym zmianom podczas ich odnawiana. [6]
W ostatnich latach w okolicy Kristianstad (Skania) znaleziono fundamenty dwóch kamiennych "statków", z których jeden, niedaleko od Förlöv - 80 m długi - był większy niż Ales Stenar i jest datowany na okres Wikingów. Kilka kamieni pozostałych z innego dużego "statku" znaleziono koło Kabusa (Skania) a kompletny, choć mały kamienny "statek" znajduje się w Stenhed (Skania). W całej Szwecji znane są cmentarzyska Wikingów (z Późnej Epoki Żelaza), składające się z obramowań kamiennych w kształcie statków, aczkolwiek zwykle mniejszych, np. w Vätteryd (Skania), Vedeby (Blekinge), Badelunda i Hasslösa, Rannarve and Gannarve na wyspie Gotlandii, (Västmanland), albo w Blomsholm na wybrzeżu Bohuslän nad północnym Kattegat/wschodnim Skagerrak. W Halland, znajduje się kilka wielkich głazów, najwyraźniej pozostałych po kamiennym pierścieniu typu Stonehenge, datowanym także w Epoce Wikingów.

Cztery kamienne statki "żeglują" jeden za drugim w lesie w Rannarve na Gotlandii. (fot. Curt Roslund)

Formacja kamienna w kształcie statku w Blomsholm, koło Strömstad, Bohuslän;
52 kamienne bryły, długość 42 m. [14].
(Fotografia pochodzi z internetowej strony o Blomsholm.)

Zostało odkopane wielkie cmentarzysko Wikingów w Linholm Hoje nad Limfjord, w północnej Jylland (Jutlandii), Dania, wraz z przyległą osadą a nawet polem ze śladami orki. Znajduje się tam obok siebie, także na urwistym brzegu morza, około 200 takich "statków", po około 20 kamieni każdy [9].

Cmentarzysko Wikingów w Lindholm Hoje, północna Dania.
(Pionowy pas pochodzi od grzbietu książki.) [9] .

Kamienne formacje w kształcie statku symbolizowały wyobrażenie, że śmierć jest morską podróżą w nieznane. Kremacja zmarłych była szeroko praktykowana wśród Wikingów, chociaż wodzów na ogół grzebano w bogato rzeźbionych wozach razem z ich statkami. [8,10]
Kamienne statki są unikalne dla Skandynawii, chociaż istnieje co najmniej jedna, prawie kolista formacja kamienna w Castlerigg w Lake District w Anglii.

IV.    Orientacja Ales Stenar

Bez żadnej teorii i bez nowoczesnych dowodów, jedno jest uderzające: Ales Stenar są zorientowane według zimowego i letniego Solstice (przesilenia). W dzień zimowego Solstice, obserwator stojący w środku tego kamiennego "statku" widzi Słońce wschodzące ponad 3.5-metrowy kamień rufowy (M3, SE) i zachodzące za środkowy kamień lewej burty (S15, SW) (amidship's portboard, SW). W dzień letniego Solstice, taki obserwator widzi Słońce wschodzące ponad 1.5-metrowy środkowy kamień prawej burty (N14, NE) (amidships starboard, NE) i zachodzące za 3.2-metrowym kamień dziobowy (M1, NW).

Wschód Słońca nad Ales Stenar w zimowe Solstice. (fot. Curt Roslund)

Jednakże orientacja Ales Stenar może być przypadkowa. Orientacje kamiennych statków w Skandynawii wskazują we wszystkich kierunkach, chociaż przeważa ustawienie wzdłuż linii Północ-Południe. (Być może morscy wodzowie Vikingów mieli żeglować wrpost na Północ, do świata umarłych. Wydaje się, iż kamienne statki były często ustawiane w oparciu o uszeregowane sekwencje kwadratów, rombów, lub trójkątów, niekiedy w kształcie rozety. Takie ustawienia "wskazują na to, że budowniczowie kamiennych statków rozumieli podstawowe prawa geometrii i wiedzieli jak je użyć, aby stworzyć estetycznie zadowalającą kompozycję." [6]
Należy dodać, że takie orientacje kilku wielkich megalitycznych formacji są przez pewnych astronomów (np. Sir Fred Hoyle [11]) uznane za celowe. Kilka przykładów takich ustawień obejmuje: megalityczny pierścień Stonehenge (2800 BCE) i megalityczną świątynię Hagar Qim na Malcie (2700 BCE), obie według wschodu Słońca w letnie Solstice, oraz jedną z komór świątyni Amuna w Karnaku (Egipt), megalityczny grobowiec w Newgrange w Irlandii i megalityczną podkowę w Sarmizegetusa w Rumunii, te trzy według wschodu Słońca w zimowe Solstice.

V.    Teorie archeoastronomiczne

Curt Roslund definiuje archeoatronomię jako:
"Międzydyscyplinarną dziedzinę badań poszukującą jak ludzie dawnych kultur pojmowali i reagowali na zjawiska na niebie. Archeoastronomia jest najbardziej znana z poszukiwania astronomicznie zorientowanych ustawień [dawnych konstrukcji]. ... Orientacja architektonicznej konstrukcji nie jest już celem w sobie, ale to co ta orientacja może nam powiedzieć o kulturze, która włączyła ją w swoje życie." [7]
Co do Ales Stenar, astronom Göran Henriksson z Uppsali uważa je za pomnik całkowitego zaćmienia księżyca w roku 2116 BCE, czyli w Późnej Epoce Kamiennej.

Ales Stenar od północnego-zachodu. (fot. Curt Roslund)

Astronom Curt Roslund, współpracujący z Märtą Strömberg, dopatrywał się w Ales Stenar i ich geometrii zastosowania matematycznego i astronomicznego.
Drogą precyzyjnych pomiarów położeń brył Ale techniką EDM (stosującą fale podczerwone) i obliczeń modelowych, Curt Roslund ustalił [4], że Ales Stenar zostały ustawione dokładnie na planie dwóch przeciwległych, przecinających się parabol (rufowej - SE i dziobowej - NW). Wyliczył charakterystyki tych parabol (latus rectum = 2.29 m dla paraboli SE i 2,17 m dla paraboli NW) oraz ustalił położenie ognisk tych parabol z dokładnością do 10 centymetrów. Okazuje się, że kamień sterowy M4 (niewielki nad powierzchnią gruntu, ale duży pod powierzchnią) znajduje się tylko 10 cm - dla jego oszacowanego środka masy - od położenia ogniska południowo-wschodniej paraboli. Dla paraboli SE, współrzędne (w metrach) środków masy głazów zgadzają w granicach +/- 23 cm ze współrzędnymi danymi równaniami y_i = p (i + 1.25) oraz x_i² = p² (i + 1.25), gdzie p jest latus rectum (tj. 2.29 m); i jest liczbą całkowitą (i = 1,2,3,...14) reprezentującą numer kamienia licząc od wierzchołka paraboli.
To właśnie dokładnie przy końcu jednego latus rectum [vi] paraboli SE, znaleziono zwęglone resztki dębowego kołka, datowane na 545-755 ne (por. część II). Kołek w tym punkcie mógł być niegdyś używany przy wytyczaniu tej paraboli w terenie. Według geometrycznej zasady Roslunda ustawień kamieni, przy wierzchołkach obu parabol SE i NW, powinny być jeszcze po cztery dodatkowe kamienie, ale archeologiczne poszukiwania przy wierzchołku mniej zaburzonej paraboli SE nie przyniosły żadnych ich śladów. Nie szukano i nie znaleziono pozostałości wytyczania paraboli NW.

Ales Stenar od południowego-zachodu.
Wrysowany jest wierzchołek paraboli SE wyliczonej przez Roslunda.
Kółko oznacza miejsce, gdzie na głębokości 75 cm znaleziono zwęglone resztki dębowego kołka.
(Próbka Ua 1581). (fot. Curt Roslund)

Oś x paraboli SE jest zorientowana pod azymutem 45^o32'. W odległości 12,9 km, w Borrby, znajduje się jedyne na horyzoncie wzgórze o wysokości 20 metrów, widziane z Ales Stenar w ostrym profilu. Pod azymutem tego wzgórza, 43^o20', z kamienia sterowego (M4) obserwator mógł widzieć Słońce wschodzące w letnie Solstice około roku 300 ne, jeśli wzgórze było nie zarośnięte, albo około roku 300 pne, jeśli wzgórze było porosłe drzewami wysokimi na 15 metrów.
Curt Roslund, opierając się na zorientowaniu paraboli, wnioskował [4], że Ales Stenar były parabolą używaną dla interpolowania dokładnego dnia letniego Solstice. Data około 300 ne zgadza się z grubsza z datowaniem kołka, ale zarówno 300 ne jak i 300 pne jest o wiele później niż daty wymieniane w archeoastronomicznych teoriach megalitycznych formacji na wyspach brytyjskich, np. Stonehenge.
Po otrzymaniu dalszych datowań metodą ¹⁴C wykopalisk Märty Strömberg (por. część I), Curt Roslund, wycofał swoje hipotezy co do astronomicznego zastosowania Ales Stenar, ale nadal utrzymuje, że ich plan jest zamierzonymi dwiema parabolami. [8]
* * *
W ostatnich kilkunastu latach dwie osoby spoza świata nauki, Gunnel Gavin z Vancouver, BC, Kanada, i Bob Lind z Malmö, Szwecja, niezależnie wysunęły hipotezę, że Ales Stenar były neolitycznym, kamiennym słonecznym kalendarzem i słonecznym zegarem.
Bob Lind propaguje [12] swoją teorię opartą tylko na pośrednich dowodach, tj. na korelacjach pomiędzy rozmieszczeniem Ales Stenar i dorocznymi zjawiskami astronomicznymi związanymi ze Słońcem, jak również na podaniach z nordyckiej mitologii.
Opierając się na "kubkowatych" wydrążeniach na zewnętrznej ścianie kamienia starboard N1, w ułożeniu których dopatruje się konstelacji Łabędzia (Cygnus), oraz na mitologii greckiej i nordyckiej, Lind dedukuje wzniesienie formacji Ales Stenar na 700 - 400 pne, czyli 2700 - 2400 lat temu. Według niego, kubkowate wydrążenie na czołowej ścianie głazu dziobowego M1 reprezentuje Słońce, podczas gdy cztery wydrążenia u szczytu kamienia S7 symbolizują ustawienie kamiennego "statku" Ale w odniesieniu do wschodów i zachodów Słońca w zimowe i letnie Solstice (w sumie cztery zdarzenia). Ales Stenar, są według niego kaledarzem, zegarem słonecznym. Nazywa formację Ale "statkiem Słońca" albo "statkiem boga Słońca." Czterem głównym kamieniom "statku" Ale (M1, M3, N14, S15), przypisuje Lind symbolikę nordyckich bogów, odpowiednio: (M1) - Heimdall, w nordyckiej mitologii bóg czasu i strażnik sanktuariów; (M3) Ing-Frö; bóg płodności; (N14) - Balder, bóg lata; (S15) - Ull, bóg zimy. [vii]

"Kubkowate" wydrążenia na zewnętrznej ścianie kamienia N1.
Żółty kolor został użyty dla podkreślenia tych wydrążeń.
(fot. Andrzej Kobos)
* * *
W świetle argumentów archeologicznych i datowań metodą ¹⁴C znalezisk z wnętrza Ales Stenar (obszernie przytoczonych powyżej w części II), teoria ta nie ma racji bytu, niezależnie od innych zastrzeżeń. Ale tak, jak chyba niemożliwe jest jej udowodnienie, tak i trudne jest jej definitywne obalenie. Definitywne zaprzeczenie tej teorii może nastąpić tylko przez datowania metodą ¹⁴C znaczącej liczby próbek, które z rozsądną pewnością można by odnieść do okresu zbudowania Ales Stenar, tj. organicznych znalezisk spod nienaruszonych kamieni. Wszak, jeżeli nie ma żadnego dowodu, że Ales Stenar istniały ok. 2700 lat temu, tj. w Epoce Brązu, nie mogły być one wykorzystywane jako kalendarz przez mitycznych Hyperboreanów (Ludzi Północy), co zakłada Lind. Wikingowie używali późniejszego, tzw. islandzkiego kalendarza. [viii] Dla nich, jako wojowników i żeglarzy, kalendarz był mniej istotny, niż dla osiadłych plemion rolniczych.
Sytuacja archeoastronomicznej teorii Ales Stenar jest zupełnie inna niż archeoastronomicznej teorią Stonehenge, której co prawda, nie udzielili poparcia archeologowie, ale która stała się przedmiotem naukowych rozważań poważnych astronomów i kosmologów, żeby wymienić tylko Profesora Sir Fred Hoyle'a [11]. Po prostu Stonehenge, bez wątpienia istniało w czasach (ponad 20 wieków pne), do których odnosi się ta teoria. Nie ma natomiast dowodu, że Ales Stenar istniały w Epoce Brązu, do której odnosi się ta ostatnia.
Żaden znany astronom nie poparł archeoastronomicznej teorii Boba Linda. Wspominam tutaj teorię Linda tylko dla pewnej kompletności tego przeglądowego artykułu. Jest o tej teorii dość głośno dzięki zaciętym polemikom w prasie szwedzkiej. Każdy, kto odwiedzi Ales Stenar natknie się na spektakularne fotografie tych kamieni w letnie i zimowe Solstice zrobione przez Boba Linda.

VI.    Na łasce tłumu

W roku 2000 ne, Ales Stenar - prehistoryczny, unikalny zabytek o światowym znaczeniu - wydawały się być wydane na pastwę tłumu zwiedzających. Mówię "na pastwę", gdyż ambicją prawie każdego dziecka jest wywspinać się tam na prawie każdy kamień, a ambicją prawie każdej mamy czy ojca jest sfotografować ich dziecko na prawie każdym kamieniu. Obserwowaliśmy to ze zgrozą przez wiele godzin. (Takie właśnie zdjęcia można później oglądać na prywatnych stronach internetowych kilkorga takich turystów). W pobliżu kamieni pasą się krowy, a gdy nikt nie widzi, to zapewne i wśród kamieni. Ach... nie ma już Wikingów...

Ales Stenar sfotografowane w lecie roku 2000 przez Andrzeja Kobosa można obejrzeć pod adresem URL:

http://zwoje-scrolls/as/index.html
Znajduje się tam również angielska wersja tego artykułu.

VII.    Podziękowania

Uprzejmie dziękujemy Profesor Märcie Strömberg z Uniwersytetu w Lund za listy wyjaśniające nam archeologiczne szczegóły o Ales Stenar [2] i odbitkę jej publikacji o Ales Stenar [1]. Rozwiało to wątpliwości jednego z autorów (AMK). Specjalnie dziękujemy Pani Profesor Strömberg za przeczytanie rękopisu tego artykułu i jej komentarze oraz za zezwolenie nam na zacytowanie fragmentów jej listu i publikacji w tłumaczeniach polskim i angielskim, jak również na zamieszczenie jej diagramu Ales Stenar i zdjęcia wykopalisk.
Dr. Curtowi Roslundowi z Chalmers University of Technology w Göteborgu serdecznie dziękujemy za korespondencję, rozmowy telefoniczne, przeczytanie i skomentowanie rękopisu tego artykułu, jego fotografie Ales Stenar i odbitki kilku jego publikacji o Ales Stenar i nawigacji Wikingów.

Styczeń-Luty 2001

Objaśnienia:

Poprzednio cytowana wysokość urwiska nad poziom morza, 42 metry, została zrewidowana do 37 metrów w wyniku precyzyjnych pomiarów EDM Curta Roslunda. [8]

Okres Vendel trwał od około 500 ne. do 800 ne. Nazwa ta pochodzi od słynnych wykopalisk w miejscowości Vendel (Uppland), na północ od Uppsali w Szwecji.

Koliste, kubkowate wydrążenia o średnicy kilku centymetrów występują w Skandynawii na wielu wcześniejszych i późniejszych kamiennych pomnikach i, nawet jeszcze w XX wieku, służyły za wgłębienia, w których pozostawiano symboliczne ofiary, np. szczypty żywności. Wydrążenia te nie są starsze niż 3500 lat (BP). W górskim rejonie fiordów Sogn og Fjordane w zachodniej Norwegii, 85% miejsc sztuki "kamiennej" składa się tylko z kolistych wyżłobień.
Takie koliste wydrążenia w kamieniach występują dosłownie na całym świecie; były robione w różnych miejscach w różnych czasach, dla zapewne różnych celów. Zostały odkryte w licznych miejscach w Europie, Azji, Afryce, Ameryce Północnej i Południowej, Australii i na wyspach Pacyfiku. [13]

Np. nieodległy grobowiec z Epoki Brązu w Kivik, na północ od Simrishamn (Skania) odkryty w roku 1748, o ścianach z ułożonych dużych kamieni. Na ośmiu kamiennych blokach są wyryte runiczne znaki oraz sceny z codziennego życia, m. in. ludzie, konie, rydwan, sanie, broń i najwyraźniej humorystyczne sceny z trupą ośmiu pionowo tańczących fok.

Grobowiec w Kivik. (fot. Andrzej Kobos)

Grobowiec w Kivik. (fot. Andrzej Kobos)

Grobowiec w Kivik (wejście). (fot. Andrzej Kobos)

Ryty na kamiennych blokach grobowca w Kivik. [14]

W Późnej Epoce Kamiennej w Skandynawii groby były kurhanami, na szczycie których ustawiano głazy w jednej z trzech formacji: "dolmen", "passage-grave" lub "cist." [14]

Dolmen w Haga na wyspie Orust, Bohuslän. [14]

latus rectum - punkt przecięcia z parabolą prostopadłej do osi, przechodzącej przez ognisko paraboli.

Akademiccy specjaliści twierdzą, że z puntu widzenia historii religii książka Linda zawiera porzucone obecnie lub wręcz błędne stwierdzenia.

Zachowały się dwunastowieczne islandzkie obliczenia kalendarzowe, ale islandzki kalendarz musiał istnieć już o wiele wcześniej. [16]

Źródła:

Märta Strömberg: "Det stora skeppet pa asen" [Wielki statek na urwisku], pp. 51-71 w Księdze Pamiątkowej AMICO AMICI - Gad Rausing, 19 Maj 1997. ed. Jonas Ellerström. Signum 1997, 410pp. ISBN 91-87896-30-3. (po szwedzku)

Listy Märty Strömberg do Andrzeja Kobosa, datowane 14 grudnia 2000 i 25 stycznia 2001.

Curt Roslund: "Vem vet vad minnesmärket menar? II. Fortsättning pĺ diskussionen om 'Ales Stenar' " [Kto wie co pomnik ma na myśli]. Ale 3/1987, 29-32. (po szwedzku)

Curt Roslund: "EDM Technique Applied to the Prehistoric Monument "Ale's Stones"." Archaelogy and Natural Science 1 (1993) 111-116.

Märta Strömberg and Curt Roslund: "Ales Stenar datering" [Datowanie Ales Sternar]. Ale 2/1991, 1-6. (po szwedzku)

Curt Roslund: "The geometry and orientation of Scandinavian ship-settings". Fornavännen 90 (1995) 139-145.

Curt Roslund, Jonathan Lindström and Pia Andersson: "Alignments in Profusion and Confusion. The Growing Pains of Archaeoastronomy". Lund Archaeological Review 5 (1999) 105-115.

Curt Roslund: informacje prywatne.

James Graham-Campbell: The Viking World. Ticknor & Fields, New Haven-New York, 1980.

James Graham-Campbell and Dafydd Kidd: The Vikings. The British Museum London and The Metropolitan Museum of Art, New York, 1980.

Fred Hoyle: On Stonehenge. W.H. Freeman and Company, San Francisco, 1977.

B. G. Lind: Solens skepp och Als stenar [Statek Słońca i Als Stenar]. Stjärnljuset Förlag, Malmö 1996. (po szwedzku);
B. G. Lind: Ales Stenar (broszura po szwedzku i angielsku);

Paul S.C. Taçon, Richard Fullagar, Sven Ouzman, Ken Mulvaney: "Cupule engravings from Jinmium-Granilpi (northern Australia) and beyond: exploration of a widespread and enigmatic class of rock markings," Antiquity 71 (1997) 962-965.

Oscar Montelius: Civilisation of Sweden in Heathen Times, Macmillan and Co., London and New York 1888.
Oskar Montelius: Sveriges Heddnatid samt Medeltid, Sveriges Historia, vol. 1. Svenska Amerikanska Postens Förlag, Minneapolis, Minn. 1900.

Oskar Montelius: "Stenskeppet vid Kåseberga" [Kamienny statek przy Kaseberga]. Minnesskrift 1907-1917 utgifen av Ystads Fornminnesförening, 1917.

Peter G. Foote, David M. Wilson: The Viking Achievement. Sidgwick & Jackson, London, 1989.