ALES   STENAR

KIEDY?   KTO?   PO CO?





ANDRZEJ KOBOS   i   BARBARA KAMINSKA



I.    Wstep

W latach 2000, 2001 i 2002 kilkakrotnie obejrzelismy Ales Stenar (Kamienie Ale), tajemniczy "statek" ulozony z 59 ogromnych kamieni (o wadze 4-6 ton) jako zarys pokladu, 67 m dlugosci i 19 m szerokosci. Ta monumentalna kamienna formacja znajduje sie tuz za rybacka wsia Kåseberga, osiemnascie kilometrow na poludniowy wschod od Ystad w Skanii, na zdumiewajaco plaskim, zaroslym tylko trawa urwisku nad waska, kamienista plaza wybrzeza Baltyku. Widok z Ales Stenar ma morski horyzont o rozwartosci 180o i rownoczesnie podobnie rozwarty ladowy horyzont.




Ales Stenar z powietrza.     (fot. Börge Gjöderum)


Ales Stenar zafascynowaly nas tym czym mogly byc kiedys bardzo dawno temu.




Ales Stenar od strony morza - poludnia.     (fot. Andrzej Kobos)


Wedlug niektorych, nazwa Als (lub Ale) w jezyku staronordyckim znaczyla sanktuarium, wedlug innych znaczyla "urwisko," co zgadzaloby sie z topograficzna lokalizacja Ales Stenar na 37-metrowym urwisku wybrzeza Baltyku. [i] "Ale" uchodzilo rowniez za imie wodza Wikingow, kiedys pomiedzy rokiem 700 a 1000 ne. Nie jest jednak znany zaden historyczny zapis takiego imienia. Byly to tzw. "ciemne wieki", o ktorych, poza znaleziskami archeologicznymi, istnieje bardzo niewiele zrodel pisanych.

Byla rowniez legenda iz okolo 1000 roku wodz Wikingow, Olav Tryggvasson, byl pochowany na tym urwisku wraz ze swoim statkiem. Oskar Montelius (1843-1921), slawny badacz szwedzkich czasow prehistorycznych, rozwazajac w roku 1917 ksztalt "statku" Ale, wysunal teorie, ze byl to zbiorowy pomnik Wikingow, ktorzy zgineli w zamorskich wyprawach zdobywczych. [15]

W tej wieloznacznej interpretacji samej nazwy odbija sie juz cala kontrowersja wokol Ales Stenar.

Pierwsze pisane wzmianki o Ales Stenar pochodza z opisow przez podroznych z wczesnych lat 1600. Znane sa ryciny G.G. Hilfeling'a z lat 1777-1779 przedstawiajace te kamienie oraz pozniejszy (1853) opis Nilsa Gustafa Bruzeliusa.




Szkic Ales Stenar C.G.G. Hilfelinga, 1777.
Szesc kamieni narysowanych na zewnatrz "statku" obecnie juz nie istnieje.
(Hilfelings Skaanske Tegniger, Copenhagen, 1977.)





Szkic Ales Stenar Nilsa G. Bruzeliusa, 1853.
Maly kamienny statek narysowany na zewnatrz duzego juz nie istnieje.


Jest zaskakujace, ze az do poznych lat 1980. nie bylo w Szwecji szerszego zainteresowania naukowego kamienna formacja Ales Stenar. Byc moze dlatego, iz w Szwecji zachowaly sie tak liczne kamienne zabytki prehistoryczne.

Naukowe publikacje o Ales Stenar z niedawnych lat po szwedzku, glownie autorstwa lub wspolautorstwa Profesor Märty Strömberg, archeologa z Uniwersytetu w Lund i Dr. Curta Roslund'a, astronoma z Chalmers University of Technology w Göteborgu, nie sa latwo dostepne szerszemu ogolowi, nawet w Szwecji. Jest to rozczarowujace; wydaje sie, iz powinny istniec naukowo solidne monografie o Ales Stenar.

Wyniki badan archeologicznych prowadzonych od roku 1989 przez multidyscyplinarny zespol pod kierunkiem Profesor Märty Strömberg nie zostaly dotad opublikowane w sposob systematyczny, wyczerpujacy i kompletny, nie mowiac juz o szczegolowej interpretacji znalezisk.

Daty odnoszace sie do powstania Ales Stenar (na ktore natknalem sie) maja zakres ponad 4000 lat, od okolo 3600 pne, do okolo 600 ne. [1,2,12] Nic dziwnego, ze jezeli nie wiadomo na pewno kiedy ustawiono Ales Stenar (w przeciwienstwie np. do Stonehenge), to tym bardziej nikt nie wie z rozsadna wiarygodnoscia, kto je ustawil i w jakim celu.

W listopadzie 2000 poprosilem (AMK) listownie Profesor Märte Strömberg o odpowiedzi na kilka pytan i o udostepnienie nam wynikow datowania znalezisk z Ales Stenar przez pomiar zawartosci izotopu wegla 14C. Szczegolnie interesowaly mnie datowania probek spod nienaruszonych wczesniej glazow. Profesor Strömberg odpowiedziala uprzejmym listem i przyslala nam odbitke swojej pracy pt. "Wielki statek na urwisku", opublikowanej po szwedzku w roku 1997 w wielotematycznej ksiedze pamiatkowej Amico Amici ku czci Gad'a Rausing'a, szwedzkiego wynalazcy i filantropa. [1] W artykule tym, Profesor Strömberg opisuje motywacje, zakres, cele i wstepne wyniki swoich archeologicznych badan w Ales Stenar, jak rowniez formalne i finansowe trudnosci w ich prowadzeniu.



II.    Archeologia Ales Stenar

W oparciu o dostepne nam zrodla, ponizej podejmujemy probe podsumowania informacji o Ales Stenar, ktore mozna podciagnac pod kategorie archeologiczna. Podsumowanie to nie jest pelne, ale zawiera te informacje, ktore udostepnili nam Profesor Märta Strömberg i Dr Curt Roslund.

Oznakowanie glazow (np. M1, N24, itp) uzywane w tym tekscie odpowiada ponizszemu diagramowi, ktory pochodzi z pracy Märty Strömberg [1]. Skroty, takie jak np. NW, SE, itp., sa powszechnie przyjetymi oznaczeniami kierunkow, odpowiednio: polnocno-zachodni, poludniowo-wschodni, itp.

Cytaty pochodza z tlumaczenia szwedzkiego tekstu pracy [1] Märty Strömberg i jej listu do mnie [2] (AMK). Cytaty z [1] i [2], diagram Ales Stenar i fotografia wykopalisk zamieszczone sa za zgoda Profesor Märty Strömberg.



Diagram Ales Stenar.   [1]


* * *

Obecne ustawienie glazow Ales Stenar nie jest w pelni autentyczne, tj. rozni sie od oryginalnego. Na poczatku lat 1900, wiele kamieni zostalo przewroconych. Nastapila koniecznosc ich restauracji.



Ales Stenar przed odrestaurowaniem.
Zdjecie z ksiazki Mat Horlen: Gamla seder och bruk frän södra delen av Ingelstads härad, 1914.
("Stare zwyczaje i obyczaje z poludniowej czesci powiatu Ingelstad").


W roku 1916, siedem przewroconych glazow (starboard, NWN) zostalo na nowo ustawione w nieco przesunietych polozeniach. Kamien dziobowy (M1, NW) zostal przesuniety na zewnatrz wzdluz osi o 1.7 metra, a szesc sasiednich kamieni (N1-N6), na polnoc od niego, o 1 - 1.5 metra do wewnatrz formacji. Brakuje kamienia pomiedzy kamieniami S15 a S16; nie wiadomo co sie z nim stalo. Jeden z glazow port board jest od strony morza mniej zerodowany niz sasiednie; najwidoczniej zostal obrocony wokol osi pionowej o 180o do wewnatrz statku. [2]

Mniejszy, plaski kamien wewnatrz formacji (M2) pierwotnie byl poza kamieniem dziobowym (M1), na przedluzeniu dziobu, podobnie, jak przedluzeniem kilu jest dotad stojacy niewielki kamien sterowy (M4) na zewnatrz kamienia rufowego (M3).

Droga szczegolowej analizy dostepnych zapisow (fotografii, rysunkow, mapy Brogrena itd.) badania miejsca i dokladnych pomiarow, ustalono, ze tylko 16 glazow nie zostalo naruszonych wczesniej , tj. dotad pozostaje w ich oryginalnym ustawieniu. Sa to (w kierunku zegara) glazy: N7, N12, N16, N18, N20, N22, N24, N28, M1, S27, S22, S21, S20(?), S19, S14, S4. [3,2]




Ales Stenar z gory od polnocnego-zachodu.     (fot. Jörgen Lundberg)


W roku 1956 wykopano ziemie wewnatrz i wokol formacji Ales Stenar do glebokosci co najmniej 20 cm. Usunieto te warstwe ziemi oraz nawiany piasek, ktory pokrywal znaczna czesc kamieni i ich bezposrednie otoczenie. Nie przesunieto jednak osmiu kamieni (M1, N1-N6, M2), zle ustawionych w roku 1916, z powrotem do ich pierwotnych polozen, po ktorych pozostaly slady (np. pierwotne polozenie jednego z glazow ustalono precyzyjnie, gdyz wykopano oryginalne kamienie podpierajace go). [4]

Jest nie do pojecia, ze nie przeprowadzono wowczas zadnych badan archeologicznych, zas przy beztroskim kopaniu ziemi i usuwaniu piasku prawdopodobnie zniszczono i bezpowrotnie utracono wiele potencjalnie wowczas jeszcze istniejacych znalezisk archeologicznych i materialu do radioaktywnego datowania. Profesor Strömberg pisze, iz "w latach piecdziesiatych najwazniejsze bylo usuniecie sladow uprawy i przemieszczonego piasku oraz zatarcie sladow po intensywnym uzytkowaniu tego terenu.... Trudno bylo spodziewac sie, ze mozna bedzie jeszcze znalezc wiele, jezeli cokolwiek i niezaburzonym stanie." [1]




Szybkosciowe "wykopaliska" w Ales Stenar, 1956.     (fot. Scandia Photopress)


Po koniec lat 1989, jak podkresla Profesor Strömberg, za sprawa rozglosu podniesionego przez dziennikarza Ake Sunström'a (o "znakomitym i bardzo ostrym piorze"), rozpoczeto pierwsze wykopaliska archeologiczne, zmierzajace do naukowego zbadania i datowania Ales Stenar. Szerszym celem bylo zbadanie urwiska po obu stronach "statku" Ale oraz obszaru wsi Kåseberga, aby powiazac z soba pozostalosci prehistorycznych osad, ktore znaleziono podczas wykopalisk w kilku innych wsiach na duzym obszarze na polnoc od urwiska.

Pomijajac informacje nieistotne dla historii Ales Stenar, z artykulu Profesor Märty Strömberg [1] i jej listow [2] mozna dowiedziec sie co nastepuje.

  1. Zdjecia z powietrza kamera podczerwona nie wykazaly zadnych sladow dawnych budowli pod warstwa ziemi ani wewnatrz ani w bezposrednim poblizu Ales Stenar.

  2. Poszukiwano przedmiotow, ktore mogly byc uzywane podczas sytuowania, orientowania i wznoszenia Ales Stenar. W roku 1989, kierujac sie sugestia Profesora Curta Roslunda, co do orientacji poludniowo-wschodniej paraboli statku, w wskazanym przez jego pomiary i obliczenia miejscu, na glebokosci 75 cm, znaleziono maly, zwarty kawalek wegla drzewnego (probka Ua 1581), pochodzacy z pnia mlodego debu, oraz rownoczesnie drobny odlamek kamienia [4, 5; por. czesc V ponizej]. Wegiel drzewny probki Ua 1581 datowano metoda 14C na rok 650+/-105 ne. Na miejscu tym mogl wiec stac debowy kolek, niegdys miedzy 545 a 755 ne, w okresie Vendel [ii], tj. przed umownie przyjeta dolna granica okresu Wikingow (780-790 ne). Jezeli Ales Stenar wytyczano jako dwie parabole w taki wlasnie sposob, datowanie to byloby oznaczeniem ich wieku.
    Znaleziony wegiel drzewny (u dolu; probka Ua 1581, maksimum 2 cm dlugosci, okolo 100 gramow) i odlamek kamienia (u gory; 9 mm dlugosci).
    Wlokno drewna wyschlo zanim rozpadlo sie i stad mozna je bylo okreslic jako debowe. Odlamek kamienia bez watpienia pochodzi z tego samego piaskowca co kamien sterowy M4. [5]
    (fot. Göran Olofsson)

  3. W poludniowo wschodniej czesci "statku", tuz przy glazach, znaleziono wegiel drzewny z orzecha, datowany metoda 14C na 640-980 ne.

  4. W roku 1991, w centrum wnetrza "statku" znaleziono kilka kawalkow wegla drzewnego z buku, datowane metoda 14C na 820-980 ne (okres Wikingow).

  5. Pod jednym z glazow (N24) w polnocnym sektorze "statku" Ale znaleziono wegiel z brzozy, datowany metoda 14C na 540-650 ne.

    Jest to bardzo istotny wynik, gdyz nie tylko zgadza sie z datowaniami 2 i 3 powyzej, ktore mozna odniesc do okresu konstrukcji Ales Stenar, ale przede wszystkim dlatego, iz ow drzewny wegiel z brzozy pochodzi spod nigdy nienaruszonego glazu (N24). Wlasnie datowanie probek spod nienaruszonych bryl okresli ponad rozsadne watpliwosci wiek formacji Ales Stenar.




    Wykopalisko archeologiczne pod glazem N24.     (fot. Märta Strömberg)




    Glaz N24.     (fot. Andrzej Kobos)




    Polnocno-wschodni fragment formacji Ales Stenar.
    Drugi od lewej glaz jest bryla N24.     (fot. Andrzej Kobos)


  6. W poludniowo-wschodnim sektorze "statku" Ale znaleziono ozdobne gliniane naczynie, na glebokosci graniczacej z pozniej uprawiana warstwa gleby, zastapiona w 1956 roku nawieziona warstwa ziemi. Pisze Profesor Strömberg [1]:
    "To byl pierwszy przedmiot znaleziony wewnatrz kamieni Ale. Naczynie bylo uszkodzone, a ozdoby nie latwe do rozpoznania i datowania. Po pierwszym zerknieciu w ciemny dol odwazylam sie okreslic je jako pochodzace z okresu Wczesnej Wedrowki Ludow [Vendel]. W naczyniu tym znajdowala sie ziemia z mala iloscia pokruszonych, spalonych kosci i sadza z wegla drzewnego. Kiedy w Oddziale Konserwacji Muzeum Historycznego w Lund, oprozniono te donice, natrafiono na stwardniala skorupe jedzenia, ktora mozna uwazac jako pozostalosc po niedokladnym wymyciu donicy.

    Zweglona skorupe jedzenia datowano metoda 14C jako pochodzaca z tego samego okresu Poznej Epoki Zelaza, co wegiel drzewny z brzozy spod bryly N24 [tj. 540-650 ne].

    Zaskakujace jest to, ze datowanie wegla drzewnego z dna tego naczynia dalo wynik 330-540 ne, a wiec wczesniejsze, i jest na granicy pomiedzy okresem Wedrowki Ludow i Pozna Epoka Zelaza.

    Nalezy byc ostroznym z daleko idacymi wnioskami z datowania metoda 14C i zdawac sobie sprawe z tego, ze "prawdziwa" chwila mogla z pewnym prawdopodobienstwem przypasc na poczatku, w polowie, albo przy koncu datowanego zakresu. [68% w granicach tego bledu, tj. jednego standardowego odchylenia, lub 95% w granicach dwoch standardowych odchylen; zachodza rowniez niewielkie niepewnosci kalibracji - (AMK)].

    Aby to wytlumaczyc, moglabym sobie wyobrazic, ze z jakiegos powodu trzeba bylo zebrac ziemie, sadze, wegiel i kosci z jakiegos stosu lub miejsca kultu w sasiedztwie, niekoniecznie na urwisku, i wlozyc do tego glinianego naczynia, ktore pozniej zostalo zlozone w tym miejscu.

    Jezeli miejsce stosu bylo uzywane przez pewien okres czasu, to jest naturalne, ze gromadzily sie sie tam wczesniejsze jak i pozniejsze materialy. Nie jestesmy nawet pewni czy wegiel z zewnatrz i z warstwy pomiedzy [skorupa a resztkami kosci] w donicy daja to samo datowanie, ktore otrzymalismy dla warstwy na dnie.

    Spalone kosci byly nieznacznym fragmentem calej zawartosci naczynia, ale wedlug docent Ebba During z Laboratorium Archeologicznego Uniwersytetu w Sztokholmie sa koscmi ludzkimi, w tych wszystkich przypadkach, ktore mogli ustalic. Kosci maja zerodowana powierzchnie, co wskazuje, ze musialy lezec jakis czas na stosie. Spalone kosci, ktore znalezlismy w poblizu wegla pod bryla N24 sa lepszej 'jakosci'.

    Reasumujac, dysponujemy obecnie szescioma niezaleznymi datowaniami 14C ze "statku" lub najblizszego otoczenia i wszystkie one leza w Epoce Zelaza, glownie w okresie Vendel. Epoka Brazu, jak dotad, wcale nie pojawila sie w tych datowaniach.

    Kontynuujac te prace, mamy nadzieje datowac dalsze probki. W programie mamy zbadanie kazdej bryly oddzielnie.

  7. Profesor Bergström, geolog pracujacy z Märta Strömberg, ustalil ze oprocz czterech bryl z bialego piaskowca, w tym kamieni dziobowego (M1) i rufowego (M3), pozostale bryly sa roznymi odmianami granitu, gnejsu, porfiru i amfibolitu.




    Kamienie rufowy M3 i sterowy M4 (mniejszy, z lewej).     (fot. Andrzej Kobos)


    Geologowie czesciowo ustalili pochodzenie niektorych kamiennych bryl Ale. Cztery piaskowce musiano przetransportowac morzem okolo 40 kilometrow z wybrzeza Baltyku pomiedzy Gislövhammar i Simrishamn, podczas gdy inne bryly mogly byc zebrane w roznych miejscach w Skanii, choc najprawdopodobniej nie w bliskiej odleglosci, poniewaz kamienie te sa bardzo roznych ksztaltow.

  8. Profesor Märta Strömberg komentuje rowniez koliste wydrazenia wystepujace na brylach Ale:
    "Kiedy rozpoczynalismy ten projekt, zwrocilismy uwage, podobnie i geolodzy, ze jedna z bryl [M1] miala wyzlobiona jame, forme rytu naskalnego, ktory wskazywalby na Epoke Brazu (ryty naskalne wystepuja na grobowcach sprzed Epoki Zelaza, jak rowniez w Epoce Kamiennej). [iii]




    Kamien dziobowy (M1, NW).
    W jego gornej czesci widoczne jest koliste, "kubkowate" wydrazenie.
    (fot. Andrzej Kobos)


    Zastanawialismy sie czy ta jama mogla byc pomocna w datowaniu Kamieni Ale w Epoce Brazu i czy wiecej bryl mialo takie wyzlobione wglebienia lub inne znaki.

    Juz w pierwszych dniach zwrocilismy uwage na grupe rytow, dziwnie umieszczonych na dole jednej bryly, blisko powierzchni gruntu. Gdy oczyscilismy jeszcze jedna sciane tego kamienia, odkrylismy kilka dalszych wycietych wglebien. Nastepnie, znalezlismy inne pojedyncze jamy, czesto w nieoczekiwanym miejscu. Stwierdzilismy znowu, ze grupy takich wyzlobien znajdowaly sie niedaleko powierzchni gruntu lub tuz pod jego powierzchnia.

    Byloby oczywiscie kuszace tlumaczyc powstanie tych jam jako oznake jakichs czynnosci kultowych zwiazanych z konstrukcja "statku" Ale. Datowanie w Epoce Brazu uchodziloby wowczas za naturalne. Lecz zgrupowania rytow o tak bardzo rozniacym sie rozmieszczeniu, nie wskazuja na takie wytlumaczenie.

    Sluszniejsze wydaje sie przyjac, ze jamy te juz znajdowaly sie na kilku brylach gdy ustawiano je w tej formacji. To rowniez tlumaczyloby dlaczego w bliskiej okolicy Ales Stenar, niegdys usunieto wiele bryl z dawnych grobowcow albo to, ze takich pomnikow nie ma tam w ogole." [1]

    "Te 'kubkowate' znaki umieszczone sa tak nisko, ze absolutnie nie mogly one byc widoczne na brylach Ale. ... W moim przekonaniu oznacza to, iz kilka glazow zostalo zabrane z o wiele starszych pomnikow (z Epoki Brazu) i przeniesione na urwisko w Kåseberga w Poznej Epoce Zelaza. Nie byloby latwo znalezc niezbyt daleko 60 duzych kamieni nie zabierajac ich ze starych pomnikow. (Zabieranie ich z nowszych struktur bylo prawdopodobnie jednym z tabu.)" [2]

    "W Epoce Brazu takie pomniki budowano mniejsze i inaczej [iv] niz w Poznej Epoce Zelaza w okresie Wikingow. W Epoce Brazu krajobraz urwiska i okolicy wygladal inaczej niz teraz, tzn. byl zarosniety drzewami i krzewami, ale byc moze w Poznej Epoce Zelaza, kiedy juz uprawiano glebe na duza skale, wygladal bardziej tak, jak dzisiaj." [1,2]

* * *

Sytuacja wydaje sie byc jasna. Istnieje co najmniej szesc datowan metoda 14C, wszystkie z okresu Vendel, tj. okresu poznej Wedrowki Ludow w Poznej Epoce Zelaza. Tajemnica "kubkowatych" rytow naskalnych zostala przekonywujace wyjasniona. Ales Stenar nie sa jedynym duzym kamiennym "statkiem" w Skanii, a tym bardziej w Szwecji. Ales Stenar nie sa jedynym wielkim kamiennym "statkiem" w Skanii, a tym bardziej w Szwecji (por. czesc III).

* * *

Nalezy omowic jeszcze jedno archeologiczne znalezisko tuz przy Ales Stenar.

W pazdzierniku roku 1995, na prosbe Boba Linda, zespol Märty Strömberg, dokonal wykopu we wskazanym przez niego miejscu, 1-2 metry od kamienia dziobowego (M1, NW). Wsrod odpadkow pozostawionych przez szwedzka straz nabrzezna z okresu drugiej wojny swiatowej, znaleziono slady paleniska (pică kamieni pokrytych sadza). Ta sadza zostala nastepnie datowana metoda 14C na 3300-3600 pne, czyli 5300-5600 lat temu (BP), tj. we Wczesnej Epoce Kamiennej. Na tym wlasnie datowaniu opiera sic jedna z wymienianych dat wzniesienia Ales Stenar, ok. 3500 pne.

O tym znalezisku Profesor Strömberg nie wspomniala w swoim artykule [1] ani na internetowej stronie Instytutu Archeologii Uniwersytetu w Lund. Zapytalem (AMK) listownie Profesor Strömberg o jej przemilczenie tego znaleziska, gdyz wydawalo mi sie to niezwykle: w koncu nie co dzien archeolodzy wykopuja przedmioty sprzed 5500 lat.

Profesor Strömberg odpowiedziala mi:

Dla nas, archeologow, jest niemozliwe do przyjecia, ze to tak wczesne datowanie ma zwiazek z kamiennym statkiem Ale. W tamtym wczesnym okresie budowano na terenie dzisiejszej Szwecji megalityczne groby [v], a nie megalityczne statki. Jednakze w czasach neolitycznych ludzie z osad na polnoc od urwiska, uzywali byli tego urwiska dla bydla i dla "transportu" miedzy swoimi osadami a wybrzezem, przy polowach ryb, itd. Podczas naszych badan znalezlismy na tym urwisku setki przedmiotow roznego rodzaju, rowniez wewnatrz i na zewnatrz "statku". Dlaczego owi ludzie nie mieliby palic ogniska w miejscu, gdzie o wiele pozniej mieszkancy okolicznych wiosek skonstruowali kamienny statek? To znalezisko nie jest tak dramatyczne, jak mogloby sie Panu wydawac." [2]

Podsumowujaca opinia Profesor Märty Strömberg brzmi.
"W mojej obecnej opinii, Ales Stenar zostaly wzniesione w okresie Wikingow lub byc moze nieco wczesniej. Datowania z epoki Migracji i okresu Vendel informuja nas o wczesniejszych dzialaniach na tym miejscu, byc moze jako miejscu jakiegos kultu i pewnych pochowkow jeszcze przed wzniesieniem Ales Stenar." [2]


III.    Inne kamienne "statki" w Skandynawii

Ponad tysiac kamiennych "statkow" zachowalo sie dotad w roznym stanie w Skandynawii. Sa one roznych rozmiarow. Ich dlugosc waha sie od kilku metrow do ponad 60 metrow; ponad 100 takich statkow jest dluzsze niz 25 metrow, 18 z nich przekracza 40 metrow dlugosci. Kamienne "statki" stoja samotnie lub w grupach (cmentarzyskach) po dziesiec lub wiecej. W niektorych kamienie stoja pionowo, inne skladaja sie tylko z plaskich, obramowujacych kamieni; w pewnych kamienie ustawione sa ciasno, dotykajac jeden drugiego, w innych kamienie ustawione sa z przerwami. Droga precyzyjnych pomiarow ustalono, iz ogromna wiekszosc tych statkow zostala ustawiona na geometrycznym planie dwoch przecinajacych sie kolistych krzywych o rownych promieniach. Odchylenia od tych regularnych ksztaltow, spotykane glownie u wiekszych statkow, moga byc przypisane trudnosciom w ich ustawieniu w trudnym terenie albo pozniejszym zmianom podczas ich odnawiana. [6]

W ostatnich latach w okolicy Kristianstad (Skania) znaleziono fundamenty dwoch kamiennych "statkow", z ktorych jeden, niedaleko od Förlöv - 80 m dlugi - byl wiekszy niz Ales Stenar i jest datowany na okres Wikingow. Kilka kamieni pozostalych z innego duzego "statku" znaleziono kolo Kabusa (Skania) a kompletny, choc maly kamienny "statek" znajduje sie w Stenhed (Skania). W calej Szwecji znane sa cmentarzyska Wikingow (z Poznej Epoki Zelaza), skladajace sie z obramowan kamiennych w ksztalcie statkow, aczkolwiek zwykle mniejszych, np. w Vätteryd (Skania), Vedeby (Blekinge), Badelunda i Hasslösa, Rannarve and Gannarve na wyspie Gotlandii, (Västmanland), albo w Blomsholm na wybrzezu Bohuslän nad polnocnym Kattegat/wschodnim Skagerrak. W Halland, znajduje sie kilka wielkich glazow, najwyrazniej pozostalych po kamiennym pierscieniu typu Stonehenge, datowanym takze w Epoce Wikingow.




Cztery kamienne statki "zegluja" jeden za drugim w lesie w Rannarve na Gotlandii.     (fot. Curt Roslund)









Formacja kamienna w ksztalcie statku w Blomsholm, kolo Strömstad, Bohuslän;
52 kamienne bryly, dlugosc 42 m.   [14].
(Fotografia pochodzi z internetowej strony o Blomsholm.)



Zostalo odkopane wielkie cmentarzysko Wikingow w Linholm Hoje nad Limfjord, w polnocnej Jylland (Jutlandii), Dania, wraz z przylegla osada a nawet polem ze sladami orki. Znajduje sie tam obok siebie, takze na urwistym brzegu morza, okolo 200 takich "statkow", po okolo 20 kamieni kazdy [9].




Cmentarzysko Wikingow w Lindholm Hoje, polnocna Dania.
(Pionowy pas pochodzi od grzbietu ksiazki.) [9]
.

Kamienne formacje w ksztalcie statku symbolizowaly wyobrazenie, ze smierc jest morska podroza w nieznane. Kremacja zmarlych byla szeroko praktykowana wsrod Wikingow, chociaz wodzow na ogol grzebano w bogato rzezbionych wozach razem z ich statkami. [8,10]

Kamienne statki sa unikalne dla Skandynawii, chociaz istnieje co najmniej jedna, prawie kolista formacja kamienna w Castlerigg w Lake District w Anglii.



IV.    Orientacja Ales Stenar

Bez zadnej teorii i bez nowoczesnych dowodow, jedno jest uderzajace: Ales Stenar sa zorientowane wedlug zimowego i letniego Solstice (przesilenia). W dzien zimowego Solstice, obserwator stojacy w srodku tego kamiennego "statku" widzi Slonce wschodzace ponad 3.5-metrowy kamien rufowy (M3, SE) i zachodzace za srodkowy kamien lewej burty (S15, SW) (amidships port board, SW). W dzien letniego Solstice, taki obserwator widzi Slonce wschodzace ponad 1.5-metrowy srodkowy kamien prawej burty (N14, NE) (amidships starboard, NE) i zachodzace za 3.2-metrowym kamien dziobowy (M1, NW).




Wschod Slonca nad Ales Stenar w zimowe Solstice.     (fot. Curt Roslund)


Jednakze orientacja Ales Stenar moze byc przypadkowa. Orientacje kamiennych statkow w Skandynawii wskazuja we wszystkich kierunkach, chociaz przewaza ustawienie wzdluz linii Polnoc-Poludnie. (Byc moze morscy wodzowie Vikingow mieli zeglowac wrpost na Polnoc, do swiata umarlych. Wydaje sie, iz kamienne statki byly czesto ustawiane w oparciu o uszeregowane sekwencje kwadratow, rombow, lub trojkatow, niekiedy w ksztalcie rozety. Takie ustawienia "wskazuja na to, ze budowniczowie kamiennych statkow rozumieli podstawowe prawa geometrii i wiedzieli jak je uzyc, aby stworzyc estetycznie zadowalajaca kompozycje." [6]

Nalezy dodac, ze takie orientacje kilku wielkich megalitycznych formacji sa przez pewnych astronomow (np. Sir Fred Hoyle [11]) uznane za celowe. Kilka przykladow takich ustawien obejmuje: megalityczny pierscien Stonehenge (2800 BCE) i megalityczna swiatynie Hagar Qim na Malcie (2700 BCE), obie wedlug wschodu Slonca w letnie Solstice, oraz jedna z komor swiatyni Amuna w Karnaku (Egipt), megalityczny grobowiec w Newgrange w Irlandii i megalityczna podkowe w Sarmizegetusa w Rumunii, te trzy wedlug wschodu Slonca w zimowe Solstice.



V.    Teorie archeoastronomiczne

Curt Roslund definiuje archeoatronomie jako:

"Miedzydyscyplinarna dziedzine badan poszukujaca jak ludzie dawnych kultur pojmowali i reagowali na zjawiska na niebie. Archeoastronomia jest najbardziej znana z poszukiwania astronomicznie zorientowanych ustawien [dawnych konstrukcji]. ... Orientacja architektonicznej konstrukcji nie jest juz celem w sobie, ale to co ta orientacja moze nam powiedziec o kulturze, ktora wlaczyla ja w swoje zycie." [7]
Co do Ales Stenar, astronom Göran Henriksson z Uppsali uwaza je za pomnik calkowitego zacmienia ksiezyca w roku 2116 BCE, czyli w Poznej Epoce Kamiennej.




Ales Stenar od polnocnego-zachodu.     (fot. Curt Roslund)


Astronom Curt Roslund, wspolpracujacy z Märta Strömberg, dopatrywal sie w Ales Stenar i ich geometrii zastosowania matematycznego i astronomicznego.

Droga precyzyjnych pomiarow polozen bryl Ale technika EDM (stosujaca fale podczerwone) i obliczen modelowych, Curt Roslund ustalil [4], ze Ales Stenar zostaly ustawione dokladnie na planie dwoch przeciwleglych, przecinajacych sie parabol (rufowej - SE i dziobowej - NW). Wyliczyl charakterystyki tych parabol (latus rectum = 2.29 m dla paraboli SE i 2,17 m dla paraboli NW) oraz ustalil polozenie ognisk tych parabol z dokladnoscia do 10 centymentow. Okazuje sie, ze kamien sterowy M4 (niewielki nad powierzchnia gruntu, ale duzy pod powierzchnia) znajduje sie tylko 10 cm - dla jego oszacowanego srodka masy - od polozenia ogniska poludniowo-wschodniej paraboli. Dla paraboli SE, wspolrzedne (w metrach) srodkow masy glazow zgadzaja w granicach +/- 23 cm ze wspolrzednymi danymi rownaniami yi = p (i + 1.25) oraz xi2 = p2 (i + 1.25), gdzie p jest latus rectum (tj. 2.29 m); i jest liczba calkowita (i = 1,2,3,...14) reprezentujaca numer kamienia liczac od wierzcholka paraboli.

To wlasnie dokladnie przy koncu jednego latus rectum [vi] paraboli SE, znaleziono zweglone resztki debowego kolka, datowane na 545-755 ne (por. czesc II). Kolek w tym punkcie mogl byc niegdys uzywany przy wytyczaniu tej paraboli w terenie. Wedlug geometrycznej zasady Roslunda ustawien kamieni, przy wierzholkach obu parabol SE i NW, powinny byc jeszcze po cztery dodatkowe kamienie, ale archeologiczne poszukiwania przy wierzcholku mniej zaburzonej paraboli SE nie przyniosly zadnych ich sladow. Nie szukano i nie znaleziono pozostalosci wytyczania paraboli NW.



Ales Stenar od poludniowego-zachodu.
Wrysowany jest wierzcholek paraboli SE wyliczonej przez Roslunda.
Kolko oznacza miejsce, gdzie na glebokosci 75 cm znaleziono zweglone resztki debowego kolka.
(Probka Ua 1581).     (fot. Curt Roslund)


Os x paraboli SE jest zorientowana pod azymutem 45o32'. W odleglosci 12,9 km, w Borrby, znajduje sie jedyne na horyzoncie wzgorze o wysokosci 20 metrow, widziane z Ales Stenar w ostrym profilu. Pod azymutem tego wzgorza, 43o20', z kamienia sterowego (M4) obserwator mogl widziec Slonce wschodzace w letnie Solstice okolo roku 300 ne, jesli wzgorze bylo niezarosniete, albo okolo roku 300 pne, jesli wzgorze bylo porosle drzewami wysokimi na 15 metrow.

Curt Roslund, opierajac sie na zorientowaniu paraboli, wnioskowal [4], ze Ales Stenar byly parabola uzywana dla interpolowania dokladnego dnia letniego Solstice. Data okolo 300 ne zgadza sie z grubsza z datowaniem kolka, ale zarowno 300 ne jak i 300 pne jest o wiele pozniej niz daty wymieniane w archeoastronomicznych teoriach megalitycznych formacji na wyspach brytyjskich, np. Stonehenge.

Po otrzymaniu dalszych datowan metoda 14C wykopalisk Märty Strömberg (por. czesc I), Curt Roslund, wycofal swoje hipotezy co do astronomicznego zastosowania Ales Stenar, ale nadal utrzymuje, ze ich plan jest zamierzonymi dwiema parabolami. [8]

* * *

W ostatnich kilkunastu latach dwie osoby spoza swiata nauki, Gunnel Gavin z Vancouver, BC, Kanada, i Bob Lind z Malmö, Szwecja, niezaleznie wysunely hipoteze, ze Ales Stenar byly neolitycznym, kamiennym slonecznym kalendarzem i slonecznym zegarem.

Bob Lind propaguje [12] swoja teorie oparta tylko na posrednich dowodach, tj. na korelacjach pomiedzy rozmieszczeniem Ales Stenar i dorocznymi zjawiskami astronomicznymi zwiazanymi ze Sloncem, jak rowniez na podaniach z nordyckiej mitologii.

Opierajac sie na "kubkowatych" wydrazeniach na zewnetrznej scianie kamienia starboard N1, w ulozeniu ktorych dopatruje sie konstelacji Labedzia (Cygnus), oraz na mitologii greckiej i nordyckiej, Lind dedukuje wzniesienie formacji Ales Stenar na 700 - 400 pne, czyli 2700 - 2400 lat temu. Wedlug niego, kubkowate wydrazenie na czolowej scianie glazu dziowego M1 reprezentuje Slonce, podczas gdy cztery wydrazenia u szczytu kamienia S7 symbolizuja ustawienie kamiennego "statku" Ale w odniesieniu do wschodow i zachodow Slonca w zimowe i letnie Solstice (w sumie cztery zdarzenia). Ales Stenar, sa wedlug niego kaledarzem, zegarem slonecznym. Nazywa formacje Ale "statkiem Slonca" albo "statkiem boga Slonca." Czterem glownym kamieniom "statku" Ale (M1, M3, N14, S15), przypisuje Lind symbolike nordyckich bogow, odpowiednio: (M1) - Heimdall, w nordyckiej mitologii bog czasu i straznik sanktuariow; (M3) Ing-Frö; bog plodnosci; (N14) - Balder, bog lata; (S15) - Ull, bog zimy. [vii]




"Kubkowate" wydrazenia na zewnetrznej scianie kamienia N1.
Zolty kolor zostal uzyty dla podkreslenia tych wydrazen.
(fot. Andrzej Kobos)

* * *

W swietle argumentow archeologicznych i datowan metoda 14C znalezisk z wnetrza Ales Stenar (obszernie przytoczonych powyzej w czesci II), teoria ta nie ma racji bytu, niezaleznie od innych zastrzezen. Ale tak, jak chyba niemozliwe jest jej udowodnienie, tak i trudne jest jej definitywne obalenie. Definitywne zaprzeczenie tej teorii moze nastapic tylko przez datowania metoda 14C znaczacej liczby probek, ktore z rozsadna pewnoscia moznaby odniesc do okresu zbudowania Ales Stenar, tj. organicznych znalezisk spod nienaruszonych kamieni. Wszak, jezeli nie ma zadnego dowodu, ze Ales Stenar istnialy ok. 2700 lat temu, tj. w Epoce Brazu, nie mogly byc one wykorzystywane jako kalendarz przez mitycznych Hyperboreanow (Ludzi Polnocy), co zaklada Lind. Wikingowie uzywali pozniejszego, tzw. islandzkiego kalendarza. [viii] Dla nich, jako wojownikow i zeglarzy, kalendarz byl mniej istotny, niz dla osiadlych plemion rolniczych.

Sytuacja archeoastronomicznej teorii Ales Stenar jest zupelnie inna niz archeoastronomicznej teoria Stonehenge, ktorej co prawda, nie udzielili poparcia archeologowie, ale ktora stala sie przedmiotem naukowych rozwazan powaznych astronomow i kosmologow, zeby wymienic tylko Profesora Sir Fred Hoyle'a [11]. Po prostu Stonehenge, bez watpienia istnialo w czasach (ponad 20 wiekow pne), do ktorych odnosi sie ta teoria. Nie ma natomiast dowodu, ze Ales Stenar istnialy w Epoce Brazu, do ktorej odnosi sie ta ostatnia.

Zaden znany astronom nie poparl archeoastronomicznej teorii Boba Linda. Wspominam tutaj teorie Linda tylko dla pewnej kompletnosci tego przegladowego artykulu. Jest o tej teorii dosc glosno dzieki zacietym polemikom w prasie szwedzkiej. Kazdy, kto odwiedzi Ales Stenar natknie sie na spektakularne fotografie tych kamieni w letnie i zimowe Solstice zrobione przez Boba Linda.



VI.    Na lasce tlumu

W roku 2000 ne, Ales Stenar - prehistoryczny, unikalny zabytek o swiatowym znaczeniu - wydawaly sie byc wydane na pastwe tlumu zwiedzajacych. Mowie "na pastwe", gdyz ambicja prawie kazdego dziecka jest wywspinac sie tam na prawie kazdy kamien, a ambicja prawie kazdej mamy czy ojca jest sfotografowac ich dziecko na prawie kazdym kamieniu. Obserwowalismy to ze zgroza przez wiele godzin. (Takie wlasnie zdjecia mozna pozniej ogladac na prywatnych stronach internetowych kilkorga takich turystow). W poblizu kamieni pasa sie krowy, a gdy nikt nie widzi, to zapewne i wsrod kamieni. Ach... nie ma juz Wikingow...


Ales Stenar sfotografowane w lecie roku 2000 przez Andrzeja Kobosa mozna obejrzec pod adresem URL:

../as/index.html

Znajduje sie tam rowniez angielska     wersja tego artykulu.



VII.    Podziekowania

Uprzejmie dziekujemy Profesor Märcie Strömberg z Uniwersytetu w Lund za listy wyjasniajace nam archeologiczne szczegoly o Ales Stenar [2] i odbitke jej publikacji o Ales Stenar [1]. Rozwialo to watpliwosci jednego z autorow (AMK). Specjalnie dziekujemy Pani Profesor Strömberg za przeczytanie rekopisu tego artykulu i jej komentarze oraz za zezwolenie nam na zacytowanie fragmentow jej listu i publikacji w tlumaczeniach polskim i angielskim, jak rowniez na zamieszczenie jej diagramu Ales Stenar i zdjecia wykopalisk.

Dr. Curtowi Roslundowi z Chalmers University of Technology w Göteborgu serdecznie dziekujemy za korespondencje, rozmowy telefoniczne, przeczytanie i skomentowanie rekopisu tego artykulu, jego fotografie Ales Stenar i odbitki kilku jego publikacji o Ales Stenar i nawigacji Wikingow.

Styczen-Luty 2001



Objasnienia:
  1. Poprzednio cytowana wysokosc urwiska nad poziom morza, 42 metry, zostala zrewidowana do 37 metrow w wyniku precyzyjnych pomiarow EDM Curta Roslunda. [8]

  2. Okres Vendel trwal od okolo 500 ne. do 800 ne. Nazwa ta pochodzi od slynnych wykopalisk w miejscowosci Vendel (Uppland), na polnoc od Uppsali w Szwecji.

  3. Koliste, kubkowate wydrazenia o srednicy kilku centymetrow wystepuja w Skandynawii na wielu wczesniejszych i pozniejszych kamiennych pomnikach i, nawet jeszcze w XX wieku, sluzyly za wglebienia, w ktorych pozostawiano symboliczne ofiary, np. szczypty zywnosci. Wydrazenia te nie sa starsze niz 3500 lat (BP). W gorskim rejonie fiordow Sogn og Fjordane w zachodniej Norwegii, 85% miejsc sztuki "kamiennej" sklada sie tylko z kolistych wyzlobien.

    Takie koliste wydrazenia w kamieniach wystepuja doslownie na calym swiecie; byly robione w roznych miejscach w roznych czasach, dla zapewne roznych celow. Zostaly odkryte w licznych miejscach w Europie, Azji, Afryce, Ameryce Polnocnej i Poludniowej, Australii i na wyspach Pacyfiku. [13]

  4. Np. nieodlegly grobowiec z Epoki Brazu w Kivik, na polnoc od Simrishamn (Skania) odkryty w roku 1748, o scianach z ulozonych duzych kamieni. Na osmiu kamiennych blokach sa wyryte runiczne znaki oraz sceny z codziennego zycia, m. in. ludzie, konie, rydwan, sanie, bron i najwyrazniej humorystyczne sceny z trupa osmiu pionowo tanczacych fok.




    Grobowiec w Kivik.     (fot. Andrzej Kobos)




    Grobowiec w Kivik.     (fot. Andrzej Kobos)




    Grobowiec w Kivik (wejscie).     (fot. Andrzej Kobos)







    Ryty na kamiennych blokach grobowca w Kivik.  [14]



  5. W Poznej Epoce Kamiennej w Skandynawii groby byly kurhanami, na szczycie ktorych ustawiano glazy w jednej z trzech formacji: "dolmen", "passage-grave" lub "cist." [14]




    Dolmen w Haga na wyspie Orust, Bohuslän.   [14]



  6. latus rectum - punkt przeciecia z parabola prostopadlej do osi, przechodzacej przez ognisko paraboli.

  7. Akademiccy specjalisci twierdza, ze z puntu widzenia historii religii ksiazka Linda zawiera porzucone obecnie lub wrecz bledne stwierdzenia.

  8. Zachowaly sie dwunastowieczne islandzkie obliczenia kalendarzowe, ale islandzki kalendarz musial istniec juz o wiele wczesniej. [16]


Zrodla:
  1. Märta Strömberg: "Det stora skeppet pa asen" [Wielki statek na urwisku], pp. 51-71 w Ksiedze Pamiatkowej AMICO AMICI - Gad Rausing, 19 Maj 1997. ed. Jonas Ellerström. Signum 1997, 410pp. ISBN 91-87896-30-3. (po szwedzku)

  2. Listy Märty Strömberg do Andrzeja Kobosa, datowane 14 grudnia 2000 i 25 stycznia 2001.

  3. Curt Roslund: "Vem vet vad minnesmärket menar? II. Fortsättning pĺ diskussionen om 'Ales Stenar' " [Kto wie co pomnik ma na mysli]. Ale 3/1987, 29-32. (po szwedzku)

  4. Curt Roslund: "EDM Technique Applied to the Prehistoric Monument "Ale's Stones"." Archaelogy and Natural Science 1 (1993) 111-116.

  5. Märta Strömberg and Curt Roslund: "Ales Stenar datering" [Datowanie Ales Sternar]. Ale 2/1991, 1-6. (po szwedzku)

  6. Curt Roslund: "The geometry and orientation of Scandinavian ship-settings". Fornavännen 90 (1995) 139-145.

  7. Curt Roslund, Jonathan Lindström and Pia Andersson: "Alignments in Profusion and Confusion. The Growing Pains of Archaeoastronomy". Lund Archaeological Review 5 (1999) 105-115.

  8. Curt Roslund: informacje prywatne.

  9. James Graham-Campbell: The Viking World. Ticknor & Fields, New Haven-New York, 1980.

  10. James Graham-Campbell and Dafydd Kidd: The Vikings. The British Museum London and The Metropolitan Museum of Art, New York, 1980.

  11. Fred Hoyle: On Stonehenge. W.H. Freeman and Company, San Francisco, 1977.

  12. B. G. Lind: Solens skepp och Als stenar [Statek Slonca i Als Stenar]. Stjärnljuset Förlag, Malmö 1996. (po szwedzku);
    B. G. Lind: Ales Stenar (broszura po szwedzku i angielsku);

  13. Paul S.C. Taçon, Richard Fullagar, Sven Ouzman, Ken Mulvaney: "Cupule engravings from Jinmium-Granilpi (northern Australia) and beyond: exploration of a widespread and enigmatic class of rock markings," Antiquity 71 (1997) 962-965.

  14. Oscar Montelius: Civilisation of Sweden in Heathen Times, Macmillan and Co., London and New York 1888.
    Oskar Montelius: Sveriges Heddnatid samt Medeltid, Sveriges Historia, vol. 1. Svenska Amerikanska Postens Förlag, Minneapolis, Minn. 1900.

  15. Oskar Montelius: "Stenskeppet vid Kåseberga" [Kamienny statek przy Kaseberga]. Minnesskrift 1907-1917 utgifen av Ystads Fornminnesförening, 1917.

  16. Peter G. Foote, David M. Wilson: The Viking Achievement. Sidgwick & Jackson, London, 1989.




   Ales Stenar


Teksty o pokrewnej tematyce zamieszczone w Zwojach:


Copyright © 1997-2001 Zwoje